Bạo hành NCT trong gia đình là vi phạm đạo đức và pháp luật

Theo Điều 2 Luật NCT năm 2009, NCT là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên. Luật NCT năm 2009 quy định, NCT có quyền được đáp ứng các nhu cầu cơ bản như: thực phẩm, quần áo, nhà ở, phương tiện đi lại và chăm sóc y tế. Họ có thể tự quyết định sống cùng con cái hoặc sống độc lập. NCT được ưu tiên sử dụng các dịch vụ công, đặc biệt là y tế, với những người từ 80 tuổi trở lên được ưu tiên khám bệnh (trừ trường hợp khẩn cấp) và được bố trí giường bệnh phù hợp khi nhập viện. NCT cũng có quyền tham gia các hoạt động văn hóa, giáo dục, thể thao, giải trí, du lịch và nghỉ ngơi. NCT có thể làm việc trong các công việc phù hợp với sức khỏe và nghề nghiệp của mình, được miễn đóng góp xã hội (trừ khi tự nguyện) và được ưu tiên trong cứu trợ thiên tai. Ngoài ra, NCT có thể tham gia Hội NCT Việt Nam theo Điều lệ của tổ chức này. Nhà nước khuyến khích các tổ chức và cá nhân cung cấp dịch vụ khám chữa bệnh miễn phí cho NCT.

Theo Điều 5 của Luật NCT năm 2009, gia đình, đặc biệt là con cháu, có trách nhiệm chính trong việc chăm sóc NCT, đảm bảo các nhu cầu vật chất và tinh thần cơ bản của họ. Con cháu phải tôn trọng và hỗ trợ NCT trong cuộc sống hàng ngày. Việc bỏ rơi, lơ là hoặc không chăm sóc NCT được coi là hành vi bạo lực gia đình theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022. Khi NCT qua đời, con cháu có trách nhiệm tổ chức tang lễ và chôn cất trang nghiêm, tiết kiệm, trừ các trường hợp được quy định bởi luật khác.

Người cao tuổi bị con cái bỏ rơi.

Nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống của NCT, Việt Nam đã và đang triển khai nhiều biện pháp đáng ghi nhận. Việc thành lập Bệnh viện Lão khoa Trung ương vào năm 2016 là một cột mốc quan trọng, đánh dấu bước tiến trong việc chuyên môn hóa y tế lão khoa. Ngoài ra, các bệnh viện đa khoa cấp tỉnh có khoa lão giúp NCT tiếp cận các dịch vụ y tế chuyên biệt dễ dàng hơn.

Thêm vào đó, từ ngày 1/7/2024, chính sách trợ giúp xã hội dành cho NCT chính thức được điều chỉnh theo Nghị định số: 76/2024/NĐ-CP của Chính phủ, với mức chuẩn trợ cấp tăng từ 360.000 đồng lên 500.000 đồng/tháng. Theo đó, mức trợ cấp dành cho NCT có hoàn cảnh khó khăn cũng được điều chỉnh tăng tương ứng, dao động từ 500.000 đồng đến 1,5 triệu đồng/tháng tùy từng trường hợp.

Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay có nhiều vụ việc NCT bị bỏ mặc, ngược đãi, thậm chí bạo hành bởi chính con cháu ruột thịt trong gia đình. Theo TS. Luật Đặng Văn Cường, Nghị định số: 130/2021/NĐ CP của Chính phủ đã trở thành căn cứ pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi và nhân phẩm của NCT. Tại Điều 18, Nghị định số: 130/2021/NĐ CP quy định mức phạt tiền có thể lên đến 20 triệu đồng đối với hành vi đối xử tồi tệ với NCT như: “Cản trở NCT sống chung với con cháu hoặc sống riêng, cản trở NCT thực hiện quyền về sở hữu tài sản, quyền tham gia vào các hoạt động văn hoá, bắt nhịn ăn, nhịn uống, hạn chế vệ sinh cá nhân, bắt sống ở nơi độc hại, nguy hiểm,…” - đây là những hành vi đã được luật hóa với chế tài cụ thể. Bên cạnh đó, Điều 19 Nghị định số: 130/2021/NĐ CP cũng quy định mức xử phạt từ 5 đến 10 triệu đồng với người “không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ chăm sóc, phụng dưỡng hoặc lợi dụng việc chăm sóc để trục lợi”; người vi phạm còn có thể bị buộc hoàn trả khoản lợi bất chính và xin lỗi công khai theo yêu cầu của nạn nhân.

TS. Luật Đặng Văn Cường.

“Khi hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, mang tính thường xuyên, tàn nhẫn hoặc gây tổn hại sức khỏe và tinh thần, người thực hiện có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều 185 Bộ luật Hình sự năm 2015 (bổ sung sửa đổi năm 2017) quy định: “Người nào đối xử tồi tệ, làm nhục hoặc hành hạ ông bà, cha mẹ… có thể bị phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm”, và tăng lên đến 5 năm tù nếu nạn nhân là “người già yếu, người khuyết tật nặng, hoặc người đã từng bị đối xử như vậy”. Trong trường hợp không phải là thân nhân ruột thịt, nhưng hành vi vẫn mang tính chất hành hạ, tàn ác, Điều 140 Bộ luật Hình sự năm 2015 cũng có thể được áp dụng, với mức án từ cải tạo không giam giữ đến 3 năm tù giam”, TS Đặng Văn Cường nêu.

Bạo hành NCT trong gia đình không chỉ là vi phạm đạo đức mà còn vi phạm pháp luật...

Bên cạnh đó, pháp luật dân sự cũng có chế tài đạo đức mang tính răn đe cao. Theo Khoản 1, Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế nếu “bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ hoặc hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó; người vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản” có thể không được quyền hưởng di sản. Quy định này khẳng định: người ngược đãi cha mẹ, ông bà trong gia đình không chỉ mất tư cách đạo đức mà còn mất luôn quyền lợi tài sản hợp pháp, nếu hành vi vi phạm bị phát hiện, xác minh rõ ràng.

TS Đặng Văn Cường cho biết thêm, trách nhiệm không chỉ từ cá nhân, mà còn thuộc về chính quyền cơ sở. Khi NCT bị con cháu trong gia đình ruồng bỏ, không được chăm sóc, phụng dưỡng, chính quyền địa phương có trách nhiệm trực tiếp trong việc can thiệp và bảo vệ theo quy định của pháp luật. Khoản 1, Điều 5 Luật NCT năm 2009 nêu rõ: “Cơ quan, tổ chức, gia đình và cá nhân có trách nhiệm tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò NCT”. Trong trường hợp gia đình không thực hiện nghĩa vụ, UBND xã, phường có trách nhiệm tiếp nhận thông tin từ cộng đồng, tổ chức xác minh và áp dụng các biện pháp hỗ trợ cần thiết. Ngoài ra, trong trường hợp NCT qua đời mà không ai đứng ra tổ chức tang lễ, Luật NCT quy định UBND xã, phường chủ trì, phối hợp với các tổ chức đoàn thể tổ chức mai táng theo phong tục, đảm bảo trang nghiêm và tiết kiệm.