"Mong manh áo vải hồn muôn trượng"

Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập. Nguồn ảnh: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam

Lai lịch xuất xứ của bộ quần áo ấy như sau. Ngày 24/8/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh về ở tại ngôi nhà 48 Hàng Ngang, Hà Nội. Đây là ngôi nhà của gia đình nhà tư sản yêu nước Trịnh Văn Bô nhưng đã được sử dụng làm cơ sở hoạt động cách mạng. Theo lời kể của bà Hoàng Thị Minh Hồ, phu nhân ông Bô, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí trong Ban Thường vụ Trung ương Đảng về ở tại 48 Hàng Ngang, Bác chỉ mặc chiếc áo nâu, quần sóc và vai đeo một chiếc túi dết bạc màu.

Vì sắp đến ngày ra mắt quốc dân đồng bào, nên bà Hoàng Thị Minh Hồ đã đề xuất với ông Nguyễn Lương Bằng: “Mỗi người cần có bộ quần áo trang trọng”.

Bà Hoàng Thị Minh Hồ nhớ lại: "Lúc bấy giờ trong tủ của nhà chúng tôi có rất nhiều vải, tôi lấy ra mấy súc kaki để may cho anh em. Ngoài ra, trong tủ cũng có hàng chục bộ quần áo khá sang trọng may sẵn mà nhà tôi chưa dùng nên tôi lấy ra cho các anh mặc tạm, ai mặc vừa bộ nào thì dùng bộ nấy, ông Phạm Văn Đồng, rồi ông Võ Nguyên Giáp... nhưng tầm người như Ông Cụ (Bác Hồ) thì không hợp bộ nào cả...".

Gần sát ngày lễ, ông bà Trịnh Văn Bô đã chọn riêng một loại vải kaki của Anh rồi đưa ông Vũ Đình Huỳnh -Thư ký lễ tân của Bác, mang đến xin ý kiến Người. Bác nói: “Tôi mặc xuềnh xoàng thôi. Không len, dạ đắt tiền làm gì, cốt tươm tất giản dị, không phải cà vạt cổ cồn là tốt...”.

Ông Vũ Đình Huỳnh chợt nhớ tới một bức ảnh của một lãnh tụ Liên Xô nên ướm thử với Bác may theo kiểu áo đó cũng không có cà vạt mà vẫn trang trọng. Bác mỉm cười nói: “Nhưng mình có phải là người Nga đâu”.

Cuối cùng ông Vũ Đình Huỳnh mời ông Phú Thịnh là chủ hiệu may có tiếng ở phố Hàng Quạt tới và trình bày: “Tôi có người nhà là cụ lý ở quê ra thăm Thủ đô, tôi muốn cắt vài bộ đồ cho cụ, nhờ anh cắt may kiểu áo bốn túi, mặc kín cổ khi có việc quan trọng, lúc thường nhật thì mở khuy áo thoải mái, đi giày đi dép đều hợp với cụ lý nhà tôi”.

Bộ quần áo kaki của Bác được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam

Ông Phú Thịnh ngẫm nghĩ một lúc và dè dặt nói: “Tôi đã mường tượng ra kiểu áo ấy cho cụ lý rồi. Chỉ cần tính toán cái ve áo nhọn hay tù? Thôi được tôi sẽ lo liệu để có bộ áo hợp ý với cụ lý”.

Hai hôm sau, ông Phú Thịnh đem hai bộ quần áo đến, cười ý nhị nói: "Tôi trộm nghĩ cụ lý này không phải là lý trưởng mà có lẽ là một cụ lý... khác thường" - ông Vũ Đình Huỳnh cười đáp lại tình cảm tinh tế của ông thợ may.

Ngày 30/8, chiếc áo được hoàn thành để Bác thử. Khi Bác ướm thử, ngắm kỹ cổ áo và mỉm cười: “Được, thế này là hợp với mình. Một chiếc áo vừa toát lên vẻ trang trọng nhưng không làm giảm đi sự gần gũi với đông đảo dân chúng”.

Ông Vũ Đình Huỳnh lúc đó đã rất vui, và thầm mỉm cười nghĩ, chỉ trong vài ngày nữa, ông chủ tiệm may Phú Thịnh sẽ vô cùng sung sướng và ngạc nhiên khi biết "cụ lý" mà mình may quần áo cho lại chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đọc Tuyên ngôn độc lập tại vườn hoa Ba Đình để khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chiếc áo kaki màu vàng ấy đã được Bác mặc trong ngày lịch sử 2/9/1945.

Kể về bộ kaki của Bác Hồ gắn liền với những kỉ niệm về ngày Quốc khánh 2/9 hôm nay, tôi nhớ đến câu thơ trong bài “Bác ơi” được nhà thơ Tố Hữu viết ngày 6/9/1969, trong tuần lễ Quốc tang Chủ tịch Hồ Chí Minh:

Bác để tình thương cho chúng con

Một đời thanh bạch, chẳng vàng son

Mong manh áo vải hồn muôn trượng

Hơn tượng đồng phơi những lối mòn

- (Nguồn ảnh và tư liệu: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Việt Nam)