Tuổi thơ tôi gắn với hình ảnh căn bếp nhỏ, nơi mẹ luôn là người nhóm lửa đầu tiên và cũng là người tắt bếp sau cùng. Chiều nào cũng vậy, khi ánh nắng còn vương trên ngọn tre trước ngõ, mẹ đã lụi hụi vo gạo, rửa rau, nhóm lửa. Tiếng dao thớt lách cách, tiếng dầu mỡ xèo xèo, hòa vào mùi khói bếp tạo nên một thứ âm thanh và mùi hương mà đến tận bây giờ, chỉ cần thoáng qua đâu đó, lòng tôi lại chùng xuống.
Bữa cơm không bắt đầu khi thức ăn được dọn ra, mà bắt đầu từ khoảnh khắc mẹ nghĩ hôm nay nấu gì để cả nhà vui. Nó bắt đầu từ việc cha về sớm hơn thường lệ, từ tiếng bước chân quen thuộc ngoài hiên, từ câu gọi: “Ăn cơm thôi con!”
Hồi nhỏ, tôi từng nghĩ bữa cơm chỉ là việc ăn cho no. Nhưng lớn lên mới hiểu, đó là một nghi thức - nơi mỗi người trở về, dù cả ngày đã đi xa đến đâu.
Mâm cơm gia đình là nơi không ai phải “diễn”. Ở đó, ta được là chính mình nhất. Cha có thể kể những câu chuyện công việc còn dang dở. Mẹ có thể than thở đôi điều về chợ búa, về giá rau hôm nay. Con cái có thể khoe điểm cao hay lén giấu một lỗi nhỏ vừa mắc phải. Mọi vui buồn, áp lực, mệt mỏi dường như được đặt xuống, gói ghém trong tiếng cười, trong những câu hỏi han giản dị: “Ăn có ngon không con?”; “Hôm nay ở trường thế nào?”; “Mai cha đi sớm, nhớ dậy ăn sáng”.
Những câu nói tưởng chừng nhỏ bé ấy lại chính là sợi dây vô hình gắn kết các thành viên lại với nhau. Không có những cuộc họp gia đình trang trọng, không có những bài diễn văn dài dòng - chỉ có một bữa cơm, nhưng đủ để giữ một mái nhà. Có lẽ vì vậy mà khi bữa cơm thưa dần, người ta cũng bắt đầu thấy khoảng cách lớn lên.
Có một giai đoạn, tôi rời quê lên thành phố học tập và làm việc. Những ngày đầu, tôi háo hức với cuộc sống tự do ăn lúc nào cũng được, ăn gì cũng xong. Nhưng rồi rất nhanh, tôi nhận ra mình đã đánh đổi một điều quan trọng. Những bữa ăn một mình. Không ai hỏi tôi ăn có ngon không. Không ai gắp thêm cho tôi miếng cá ngon nhất. Chẳng có tiếng trò chuyện, không có tiếng cười. Chỉ có chiếc điện thoại, một bộ phim đang phát dở và một hộp cơm mua vội.
Có những tối, tôi ăn rất nhanh, không phải vì đói, mà vì bữa ăn quá trống trải. Tôi bắt đầu nhớ những lúc bị mẹ mắng vì ăn chậm, nhớ cả việc phải chờ đủ người mới được động đũa - điều mà ngày xưa tôi từng thấy phiền phức. Hóa ra, điều làm nên một bữa cơm không phải là thức ăn, mà là con người.
Bữa cơm gia đình không chỉ nuôi dưỡng thể chất, mà còn nuôi dưỡng nhân cách. Ở đó, ta học được cách nhường nhịn khi gắp thức ăn. Học cách chờ đợi để đủ mặt mọi người. Học cách lắng nghe và chia sẻ. Học cả sự biết ơn - với người nấu, với những gì mình đang có. Những bài học ấy không được giảng dạy bằng sách vở, mà bằng chính cách sống mỗi ngày. Một đứa trẻ nhìn cha mẹ quan tâm nhau trong bữa cơm sẽ lớn lên với sự ấm áp. Một đứa trẻ thường xuyên ăn trong im lặng sẽ dần quen với sự xa cách. Bữa cơm vì thế không chỉ là chuyện ăn uống, mà là nền tảng của văn hóa gia đình - nơi hình thành những giá trị bền vững nhất.
Ngày nay, khi cuộc sống ngày càng bận rộn, bữa cơm gia đình dường như trở nên xa xỉ. Người lớn bận công việc. Trẻ nhỏ bận học thêm. Mỗi người một lịch trình, một thế giới riêng. Có khi cùng ở trong một ngôi nhà, nhưng lại hiếm khi ngồi chung một mâm cơm. Nhiều gia đình thay bữa cơm bằng những cuộc hẹn bên ngoài, những đơn hàng giao tận nơi. Nhanh, tiện, nhưng thiếu đi một điều rất quan trọng sự gắn kết.
Chúng ta có thể kiếm được nhiều tiền hơn, ăn ngon hơn, nhưng lại khó tìm lại cảm giác được chờ đợi trong một bữa cơm. Có lẽ, điều đáng tiếc nhất không phải là thiếu thời gian, mà là ta quên mất việc dành thời gian cho nhau.
Mỗi lần trở về nhà, điều đầu tiên tôi mong chờ không phải là nghỉ ngơi, mà là được ngồi vào mâm cơm quen thuộc. Vẫn là căn bếp ấy. Vẫn là những món ăn không cầu kì. Nhưng cảm giác thì khác hẳn. Mẹ vẫn hỏi những câu cũ. Cha vẫn gắp cho tôi miếng ngon nhất. Và tôi nhận ra, dù mình có đi bao xa, bữa cơm gia đình vẫn là nơi duy nhất khiến tôi thực sự “trở về”. Không phải ai cũng có cơ hội giữ mãi những bữa cơm ấy. Có người lớn lên trong thiếu thốn. Có người mất đi người thân. Có người chỉ khi mọi thứ đã qua mới kịp nhận ra giá trị của những điều từng có. Vì thế, khi còn có thể, hãy trân trọng.
Bữa cơm gia đình không tự nhiên tồn tại. Nó cần được gìn giữ. Đôi khi, chỉ cần một người chủ động: Một người nấu bữa tối. Một người tắt điện thoại. Một người nói: “Hôm nay mình ăn cùng nhau nhé!” Những điều nhỏ bé ấy, nếu được lặp lại, sẽ trở thành thói quen. Và thói quen ấy sẽ trở thành kí ức đẹp cho cả một đời. Không cần phải mỗi ngày đều đủ đầy. Chỉ cần còn có những bữa cơm, còn có những khoảnh khắc cùng nhau, thì gia đình vẫn còn là nơi để quay về.
Người ta có thể nói nhiều về vai trò của gia đình trong xã hội hiện đại. Nhưng với tôi, tất cả có thể gói gọn trong một hình ảnh rất đơn giản: mâm cơm.
Một mâm cơm nhỏ, nhưng chứa đựng cả một thế giới. Một bữa ăn ngắn, nhưng giữ gìn những giá trị dài lâu. Giữa những biến động của cuộc sống, giữa những thay đổi không ngừng của thời đại, bữa cơm gia đình vẫn là ngọn lửa nhỏ - âm ỉ nhưng bền bỉ - giữ ấm mỗi con người. Và có lẽ, hạnh phúc không phải là điều gì quá lớn lao. Chỉ là, sau một ngày dài, có một nơi để trở về, có một bữa cơm đang chờ, và có những người luôn đợi ta… ngồi xuống
ThS. Trần Trọng Triết
