Đường Hồ Chí Minh với hai cột mốc số 0

1.Đầu Đông 1964, trung đoàn tôi vượt khe Tắt thượng nguồn sông Bến Hải - ranh giới hai miền Bắc - Nam theo Hiệp định Genève năm 1954 để vào chiến trường. Con đường mòn xuyên rừng già dẫn vào khu vực A Sầu, A Lưới phía Tây tỉnh Thừa Thiên(*) đèo dốc trập trùng, cao nhất là đèo Một ngàn lẻ một đúng như tên của nó. Muốn qua được độ cao 1001 mét so với mặt nước biển, từ sáng sớm đến quá trưa mới lên đến đỉnh và cũng mất chừng ấy thời gian để chống gậy, bám cây lần xuống. Mùa đông năm ấy có đến hai tháng mặt trời không ló dạng. Mưa mù giăng mắc suốt ngày đêm làm con đường mòn càng lầy lội, trơn trượt, sơ sẩy một chút là cả người và 30 kg súng đạn, lương thực trên vai lăn xuống vực.

Lính trẻ chúng tôi được động viên, rằng, con đường ra trận của chúng ta hôm nay là công sức, mồ hôi và máu xương của một đơn vị nhỏ do thượng tá Võ Bẩm chỉ huy, từ tháng 5/1959 bắt đầu tại xóm Khe Gát, xã Xuân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình đã bí mật lần từng li-lô-mét giữa đại ngàn Trường Sơn heo hút, vượt qua đường 9 do đối phương kiểm soát gắt gao để làm dấu trên thực địa cũng như chấm từng góc phương vị trên bản đồ. Với mệnh lệnh “Ở không nhà, đi không dấu, nấu không khói, nói không tiếng”, họ phải tìm những nơi hiểm trở nhất, cheo leo nhất để tạo nên con đường mòn này, thế mới có những đoạn mà trời giá rét vẫn phải “mướt mồ hôi” mới qua được, như đèo Một ngàn lẻ một chẳng hạn. Cho nên gian khổ của chúng ta hôm nay không thấm gì so với gian khổ mà những cán bộ, chiến sĩ phải chịu đựng trong quá trình mở con đường mòn này.

Đường Hồ Chí Minh hôm nay

Làm lính chủ lực mặt trận Trị - Thiên - Huế (mật danh B4) mấy năm, tôi được rút đi viết báo nên có cơ hội gắn bó với trăm ngả đường Đông Trường Sơn, Tây Trường Sơn, từ đường mòn, đường đất lộ thiên đến đường kín cho xe cơ giới, và chúng trở thành một phần quan trọng nhất của cả một đời cầm súng, cầm bút của tôi. Vậy nhưng mãi đến sau ngày thống nhất giang sơn, tôi mới có điều kiện lục tìm tư liệu để biết tương đối tường tận con đường mà Cục An ninh quốc gia Mỹ (NSA) đánh giá “là một thành tựu về công binh lớn nhất trên thế giới trong thế kỷ XX”.

2.Bốn tháng sau khi đoàn tiền trạm của thượng tá Võ Bẩm vượt qua đường 9, ngày 12/9/1959, Bộ Quốc phòng ra Quyết định số 46/QĐ-QP thành lập Đoàn 559 với nhiệm vụ xây dựng tuyến giao liên vận tải quân sự dọc Trường Sơn, từ Bắc vào Nam và đảm bảo hậu cần cho Đoàn Chuyên gia 959 giúp bạn ở mặt trận Hạ Lào. Đoàn 559 là mật danh, ngang cấp trung đoàn, cũng do thượng tá Võ Bẩm chỉ huy.

Đến cuối năm 1959, Đoàn 559 đã mang vác vào B4 và B5 (Khu 5) gần 2.000 súng bộ binh, hàng trăm nghìn viên đạn, đưa hơn 500 cán bộ đại đội, trung đội, chủ yếu là người miền Nam tập kết theo tuyến giao liên Trường Sơn vào chiến trường. Đó là thành quả đầu tiên của con đường sau này mang tên Hồ Chí Minh.

Tôi vào chiến trường khi đường mòn Trường Sơn đã mở 4 năm 8 tháng, đã kéo dài đến Bắc Tây Nguyên, đã hình thành một số tuyến song song với tuyền đầu tiên, và cũng đã có không ít tuyến đường ngang rẽ xuống các chiến trường ở đồng bằng suốt từ Quảng Trị đến Phan Thiết, nhưng không biết từ giữa năm 1961 đã có thêm một tuyến đường ở Tây Trường Sơn, cũng là đường mòn để gùi vác và dùng xe đạp thồ vận chuyển vũ khí, thuốc men và quân lương.

Biết chắc Hoa Kỳ sẽ đổ quân vào miền Nam và cuộc chiến tranh giữ nước sẽ kéo dài, ngày 9/8/1964, Bộ Chính trị quyết định mở đường cơ giới chiến lược từ thị trấn Lát, huyện Tân Kỳ, tỉnh Nghệ An chạy suốt tới huyện Chơn Thành, tỉnh Lộc Ninh để chuyển quân và vũ khí, lương thực vào miền Nam. Nếu không sớm có con đường này, bộ đội ta vẫn phải hành quân bộ vào chiến trường B2 (miền Đông và miền Tây Nam Bộ) mất trên dưới 5 tháng để vượt qua khoảng 1.500 km.

Cột mốc số 0 đường Hồ Chí Minh ở Tân Kỳ, Nghệ An

Tháng 7/2005, Khu Lưu niệm cột mốc số 0 đường Hồ Chí Minh thời chiến tranh được khánh thành tại thị trấn Lát, huyện Tân Kỳ, nhưng từ tháng 8/1964, Trung đoàn 98 công binh do thiếu tá Phan Quang Tiệp làm trung đoàn trưởng đã bổ những nhát cuốc đầu tiên mở con đường cơ giới chiến lược này, bắt đầu tại dốc Con Mèo thuộc địa phận xã Hồng Vân, huyện A Lưới, tỉnh Thừa Thiên (không lâu sau trở thành trung tâm của tuyến đường B45A nối chiến trường Việt Nam - Campuchia - Lào), còn đoạn từ Lát trở vào được mở từ ngày 27/11/1972, tức đường cơ giới chiến lược Hồ Chí Minh được mở từ giữa ra hai đầu. Ngày 25/10/1965, đoàn xe tải hàng trăm chiếc đầu tiên đã đưa hàng sâu vào chiến trường qua con đường mới mở bắt đầu từ dốc Con Mèo, mở đầu giai đoạn vận tải cơ giới liên tục trên đường Hồ Chí Minh. Như vậy, km số 0 ở Tân Kỳ là biểu tượng chứ không phải là nơi bắt đầu của đường xe cơ giới thời kháng chiến.

3.Mạng lưới đường Trường Sơn ngày một lan rộng, nên không thể giữ bí mật được lâu. Từ năm 1961, Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) và Phủ Đặc ủy Trung ương Tình báo Việt Nam Cộng hòa (CIO) biết khá rõ con đường này, đã mở chiến dịch mang tên Hoành Sơn nhằm chia cắt, xóa bỏ tuyến giao liên chiến lược của “Việt cộng”, và năm 1972 là chiến dịch Lam Sơn 719 tại đường 9 - Nam Lào để cắt đứt đường Hồ Chí Minh, nhưng đều thảm bại. Đường Trường Sơn bị đối phương đánh phá ác liệt nhất bằng máy bay B52, B57, AC130, pháo 175 ly, từ Hạm đội 7, chất độc da cam có chứa dioxin vào những năm 1965 - 1972. Để ngăn chặn mạng lưới giao thông quân sự chiến lược chạy từ Nghệ An đến Bình Phước, 7 tỉnh của Nam Lào và 4 tỉnh Đông Bắc Campuchia với 5 trục dọc, 21 trục ngang, tổng chiều dài hơn 17.000km, trong đó có 3.140km đường kín cho xe chạy ban ngày, hàng ngàn cầu, cống, ngầm nối liền các chiến trường và 1.400km đường ống dẫn xăng dầu, ngoài bom pháo, quân Mỹ còn thiết lập hàng rào điện tử McNamara chiều ngang 10 - 20 km, chiều dọc từ Cửa Việt đến Mường Phìn, Lào khoảng 100 km, đã sử dụng thiết bị tầm nhiệt hình một nhánh cây rải xuống khắp Đông Tây dãy Trường Sơn để thu tiếng động và hướng dẫn máy bay ném bom. Đặc biệt bắt đầu từ năm 1968, không quân Mỹ thực hiện hai chương trình với hy vọng làm trầm trọng hơn nữa thời tiết xấu của rừng mưa nhiệt đới để ô tô đối phương không thể hoạt động. Đó là chương trình Popeye tạo mưa và chương trình Commando Lava chế tạo một dung dịch hóa học mà khi trộn với nước mưa sẽ phá hủy các thành phần của đất để tạo ra bùn. Hai chương trình này đều thành công nhưng không kéo dài được lâu vì quá tốn kém.

Cột mốc số 0 đường Hồ Chí Minh ở Pác Bó, Cao Bằng

Theo tài liệu của quân đội Mỹ, từ năm 1965 đến 1972, Mỹ và chính quyền Sài Gòn đã huy động khoảng 733.000 chuyến máy bay, ném xuống đường Hồ Chí Minh gần 4 triệu tấn bom đạn.

Trong 16 năm, hệ thống hậu cần đường Trường Sơn đã chuyển hơn 1 triệu tấn vũ khí, vật phẩm chiến tranh, bảo đảm chỉ huy hành quân cho hơn 2 triệu lượt người vào Nam ra Bắc, vận chuyển 10 lượt sư đoàn, 3 quân đoàn, hộ tống 90 đơn vị binh chủng kỹ thuật vào chiến trường.

Trên tuyến đường Trường Sơn anh hùng ấy, có trên 23.000 cán bộ, chiến sĩ, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến hy sinh, hơn 32.000 người bị thương. Tạm tính, cứ 1.000 tấn hàng đưa vào chiến trường trót lọt qua đường Trường Sơn thì có 57 người bị thương, 21 người hy sinh, 25 ô tô và 143 tấn hàng bị phá hủy!

4.Tôi viết những dòng này cũng là cách để nhớ về Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên (từ trần ngày 4/4/2019) khi ông là Tư lệnh Đoàn 559, sau đổi thành Binh đoàn Trường Sơn, ông là Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trường Sơn, ngang cấp tư lệnh quân khu. Nhớ ông vì biết khi tiếp nhận vị trí Tư lệnh Đoàn 559 (ngày 1/1/1967), đại tá Đồng Sỹ Nguyên đã cùng lái xe đi thực địa từng tuyến đường, từ đó ông thấy cách "Địch đánh, ta sửa ta đi" không hiệu quả mà Đoàn 559 phải "Đánh địch mà tiến, mở đường mà đi". Ông ra lệnh các sở chỉ huy binh trạm phải trú đóng không xa mặt đường quá 100 mét. Ông là người đề xuất xây dựng binh chủng hợp thành "Giăng lưới lửa trên đỉnh Trường Sơn", để vừa đánh địch, vừa vận chuyển, ông đề xuất với Bộ Tổng tham mưu đưa tên lửa vào bắn hạ máy bay AC130 tầm nhiệt đã gây rất nhiều tổn thất về người và xe của địch ở chiến trường Trường Sơn. Từ thế phòng ngự bị động, Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên đã chuyển sang chủ động để địch thích đánh trọng điểm nào, bộ đội Trường Sơn sẽ “tạo điều kiện” bằng cách nghi binh, thỉnh thoảng cho xe chạy qua, trong lúc bí mật vận chuyển ở cung đường khác, cách đó không xa. Ông là "kiến trúc sư hệ thống đường hầm màu lam" (đường kín dưới tán rừng để xe chạy ban ngày)… Vì thế, năm 1967 chỉ có 5 tiểu đoàn xe với 750 xe chia thành 4 binh trạm chi viện vào chiến trường miền Nam thì đến đầu năm 1975, đại tá Đồng Sỹ Nguyên nói với Bộ chỉ huy Chiến dịch Hồ Chí Minh là "Cần bao nhiêu gạo, đạn, xăng và xe chở quân cũng có đủ"!

Nhớ ông vì ông có đến 10 năm chiến đấu trên chiến trường Trường Sơn, luôn thương cánh văn nghệ, báo chí chúng tôi ở mặt trận bằng tình thương rất thiết thực là lệnh cho các binh trạm bảo vệ chu đáo, cung cấp thêm khẩu phần ăn, cho thêm thuốc lá, cho thêm đường, sữa.

Năm 1997, khi đã 74 tuổi, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên lại một lần nữa "xông trận" nơi núi rừng Trường Sơn với nhiệm vụ là đặc phái viên của Chính phủ tìm hướng tuyến cho xa lộ Bắc Nam, sau này được đổi tên là đường Hồ Chí Minh, từ Pác Bó tới Mũi Cà Mau, dài 3.183 km.

Thời kháng chiến chống Mỹ, đường mòn rồi đường cơ giới Hồ Chí Minh có km 0 tại Tân Kỳ đại diện cho điểm đầu của tuyến đường nâng cấp, thời kỳ công nghiệp hóa đất nước, từ năm 2014, có thêm km 0 ở Pác Bó, Cao Bằng - nơi đặt dấu mốc quan trọng của cách mạng Việt Nam, khi Nguyễn Ái Quốc trở về nước, năm 1941.

Đường Hồ Chí Minh ngày nay là tuyến đường thứ hai xuyên đất nước sau quốc lộ 1A và trước tuyến cao tốc Bắc Nam phía Đông, trước con đường ven biển bắt đầu tại cảng Núi Đỏ, Quảng Ninh tới cửa khẩu Xà Xía, An Giang với chiều dài 3.041km.

(*) Các địa danh trong bài là tên trước ngày 1/7/2025