Giữa vùng lõi của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, bản 39 của tộc người Arem (thuộc dân tộc Chứt), xã Thượng Trạch, tỉnh Quảng Trị hôm nay hiện lên với những mái nhà sàn nép mình bên rừng già, con đường bê tông dẫn lối và tiếng trẻ nhỏ ê a học chữ. Ít ai hình dung rằng, chỉ cách đây không lâu, cộng đồng này từng sống trong hang đá, tách biệt hoàn toàn với đời sống xã hội.
Ở tuổi ngoài 90, già làng Đinh Nê là một trong những người hiếm hoi còn lưu giữ trọn vẹn ký ức về quãng thời gian ấy. Ông không nhớ rõ năm sinh của mình, chỉ đếm cuộc đời qua những mùa Xuân. Những ký ức tuổi thơ của già gắn với núi rừng bạt ngàn, với những ngày săn bắt, hái lượm và trú ngụ trong các hang đá.
Tộc người Arem - cái tên mang nghĩa “mài đá, rèn đá” cũng xuất phát từ chính tập quán sinh sống ấy. Trong ký ức của già làng, cuộc sống khi đó hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên: Thức ăn từ rừng, quần áo làm từ vỏ cây, không biết đến khái niệm định cư hay sản xuất.
 |
| Già làng Đinh Nê. |
Những năm 50 của thế kỷ trước, lực lượng biên phòng đã phát hiện những cư dân cuối cùng của tộc người này trong rừng sâu. Do sống biệt lập, người Arem sợ hãi khi tiếp xúc với người lạ, càng lùi sâu vào rừng khi nghe tiếng bom đạn của chiến tranh. Phải mất nhiều thời gian, các chiến sĩ biên phòng mới dần tiếp cận, giải thích để bà con hiểu và rời hang đá xuống lập bản.
Những ngày đầu về bản 39 là chuỗi ngày đầy bỡ ngỡ. Người Arem quen sống giữa rừng nên chỉ ở bản vài ngày lại quay vào rừng. Khi có bệnh tật hay biến cố, họ tin rằng “thần rừng nổi giận” và tiếp tục lẩn vào rừng sâu. Cán bộ địa phương và bộ đội đã kiên trì cắm bản, ở cùng, làm cùng, hướng dẫn từng việc nhỏ nhất.
Niềm tin dần được hình thành khi bà con thấy được sự chân thành của những người cán bộ. Những già làng như Đinh Nê tin tưởng ở lại, từ đó những mái nhà đầu tiên được dựng lên. Từ một căn nhà, rồi thêm nhiều căn nhà khác, bản làng dần hình thành giữa đại ngàn.
Từ một cộng đồng chỉ có 18 nhân khẩu, từng được xem là tộc người được phát hiện muộn nhất Việt Nam, đến nay bản người Arem đã có hàng trăm người. Sự thay đổi không chỉ nằm ở số lượng, mà quan trọng hơn là sự chuyển biến trong nhận thức.
Trong suốt quá trình ấy, bộ đội, cán bộ xã, nhân viên y tế đã trực tiếp “cầm tay chỉ việc”, hướng dẫn bà con cách phát rẫy, tra hạt, giữ giống, dựng nhà và phòng chống bệnh tật. Những kiến thức tưởng chừng giản đơn nhưng lại là bước ngoặt đối với một cộng đồng vốn sống dựa hoàn toàn vào tự nhiên.
 |
| Diện mạo bản làng Arem ngày càng khởi sắc, những mái nhà sàn kiên cố thay cho chỗ trú tạm bợ trước đây. |
Dần dần, người Arem quen với việc làm nương rẫy, biết chăn nuôi, biết tính toán trong sản xuất. Họ không còn trông chờ hoàn toàn vào sự hỗ trợ mà đã chủ động chăm lo cho cuộc sống của mình, cho con cái học hành.
Dù điều kiện đất sản xuất còn hạn chế, phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên nhưng những chuyển biến về tư duy đã mở ra hướng phát triển lâu dài. Nhà nước cũng tạo điều kiện để bà con tham gia bảo vệ rừng, vừa góp phần giữ gìn tài nguyên, vừa có thêm nguồn thu nhập.
Diện mạo bản làng ngày càng khởi sắc. Những mái nhà sàn kiên cố thay cho chỗ trú tạm bợ trước đây. Bên cạnh đó là trường học, nơi con em đồng bào học chữ; trạm y tế phục vụ chăm sóc sức khỏe; con đường bê tông giúp việc đi lại thuận tiện hơn; điện lưới mang ánh sáng và thông tin đến từng gia đình.
Già làng Đinh Nê nhìn nhận rõ những thay đổi ấy. Ông cho biết, từ cuộc sống bấp bênh dựa vào săn bắt, hái lượm, nay người dân đã biết trồng trọt, chăn nuôi; con em được đến trường; người dân được khám chữa bệnh, được sử dụng điện, biết đến vô tuyến, điện thoại. Cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn nhờ sự quan tâm của Đảng, Nhà nước.
Theo lãnh đạo xã Thượng Trạch, trong những năm qua, Nhà nước và các đơn vị đã đầu tư hạ tầng thiết yếu như đường giao thông, điện lưới, nước sinh hoạt; đồng thời triển khai các chương trình giảm nghèo, hỗ trợ sinh kế. Sau thời gian dài đồng hành, bà con Arem đã dần thay đổi nếp nghĩ, biết nỗ lực phát triển kinh tế, không còn ỷ lại vào trợ cấp.
Bên cạnh đó, những hủ tục lạc hậu cũng từng bước được xóa bỏ, trong khi các giá trị văn hóa truyền thống vẫn được gìn giữ.
Trong hành trình đổi thay ấy, vai trò của NCT, đặc biệt là các già làng như Đinh Nê, mang ý nghĩa đặc biệt. Họ là những người chứng kiến toàn bộ quá trình chuyển mình, đồng thời là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.
Già làng Đinh Nê cho biết: “Bản làng bây giờ đã khác trước nhiều. Có đường, có điện, con cháu được học chữ, bà con biết làm ăn. Người già như chúng tôi chỉ mong bà con giữ được cuộc sống ổn định, tiếp tục chăm lo cho con cháu”.
Dù đã đạt được nhiều kết quả tích cực, hành trình phát triển của bản 39 vẫn đang tiếp diễn. Chính quyền địa phương vẫn thường xuyên bám bản, nắm bắt đời sống người dân, hỗ trợ những trường hợp khó khăn, đồng thời khuyến khích các hướng phát triển kinh tế phù hợp.
Từ hang đá chốn rừng sâu đến nếp sống mới hôm nay là một chặng đường dài với nhiều gian khó. Trong hành trình ấy, già làng Đinh Nê không chỉ là người kể chuyện quá khứ mà còn là chứng nhân nhìn thấy rõ nhất bước phát triển của cộng đồng mình. Và chính từ những con người như ông, giá trị của sự bền bỉ, niềm tin và ý chí vươn lên được gìn giữ, lan tỏa giữa đại ngàn.
