Miền di sản tâm linh bên thượng nguồn sông Hồng

Lễ hội truyền thống Đền Đại An được tổ chức vào ngày mùng 6 tháng Giêng hằng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương tham dự.

Những ngày đầu hạ, con đường men theo dòng sông Hồng đưa chúng tôi tìm về xã Mậu A, tỉnh Lào Cai, nơi Đền Đại An lặng lẽ nép mình dưới chân núi. Dòng sông mang sắc đỏ phù sa cuộn chảy giữa đại ngàn, tạo nên khung cảnh vừa hùng vĩ vừa trầm mặc. Trong không gian ấy, mái đền cổ thấp thoáng dưới tán cây rừng gợi cảm giác như đang bước vào một miền ký ức xa xưa của vùng thượng nguồn.

Từ lâu, cư dân miền núi phía Bắc vốn xem núi rừng là nơi hội tụ linh khí đất trời. Những con sông lớn, những triền núi cao hay các khu rừng cổ thường gắn với tín ngưỡng thờ thần núi, thần sông, thần rừng, như một cách con người gửi gắm niềm tin trước thiên nhiên rộng lớn.

Đền Đại An được hình thành trong dòng chảy tín ngưỡng ấy. Theo các bậc cao niên địa phương, tiền thân của đền là đình Bục, công trình tín ngưỡng của cộng đồng người Tày Khao sinh sống lâu đời tại vùng Đại Bộc xưa. Ban đầu, đây là nơi dân bản tổ chức sinh hoạt cộng đồng, cầu mùa, cầu bình an và thờ các vị thần gắn với núi rừng.

Người dân nơi đây tôn thờ Tam vị Tôn thần gồm Sơn Tinh Đại Vương, Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương – những vị thần gắn với truyền thuyết dựng nước, giữ nước trong tâm thức dân gian. Với cư dân miền núi bên dòng sông Hồng, các vị thần không chỉ là biểu tượng của sức mạnh bảo hộ mà còn gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình yên, no đủ nơi miền sơn cước.

Khoảng đầu thập niên 40 của Thế kỷ trước, cùng với sự xuất hiện của các nhóm cư dân từ miền xuôi lên lập nghiệp, đời sống tín ngưỡng tại đây có thêm nhiều yếu tố mới. Một phần tín ngưỡng thờ Mẫu và thần linh vùng thượng lưu sông Hồng được phối thờ tại đình Bục sau khi người dân rước chân nhang từ Đền Đông Cuông.

Từ đó, không gian thờ tự của đình dần mang dáng dấp của một ngôi đền tâm linh vùng thượng ngàn và được gọi là Đền Đại An, gửi gắm ước vọng về cuộc sống yên bình, no đủ cho cộng đồng cư dân ven sông.

Sự thay đổi ấy phản ánh khá rõ quá trình giao thoa văn hóa giữa cộng đồng người Tày bản địa với cư dân miền xuôi. Những lớp tín ngưỡng dân gian khác nhau cùng tồn tại, hòa quyện, tạo nên nét riêng cho Đền Đại An trong hệ thống đền phủ miền thượng ngàn.

Đền Đại An mang kiến trúc truyền thống, tạo không gian tâm linh cổ kính gắn với đời sống tín ngưỡng địa phương.

Trong đời sống tín ngưỡng dân gian, Đền Đại An còn được xem là điểm dừng chân quan trọng trước khi người hành hương tiếp tục về Đền Đông Cuông. Nhiều người quan niệm rằng, trước khi vào lễ chính tại đền lớn, cần ghé qua nơi đây để dâng hương, bày tỏ lòng thành với thần linh cai quản vùng đất thượng nguồn.

Không chỉ mang giá trị tâm linh, Đền Đại An còn gắn với nhiều dấu mốc lịch sử trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Do nằm gần tuyến giao thông thủy quan trọng trên sông Hồng, khu vực quanh đền từng là nơi hoạt động của lực lượng cách mạng địa phương. Trong giai đoạn kháng chiến cuối những năm 1940, nhiều cuộc họp bí mật, hoạt động liên lạc và tuyên truyền đã diễn ra tại đây.

Đặc biệt, trong Chiến dịch Sông Thao năm 1949, vùng Mậu A trở thành điểm trung chuyển lương thực, thuốc men và là nơi chăm sóc thương binh phục vụ chiến trường. Người dân địa phương vừa sản xuất, vừa tham gia vận chuyển hậu cần cho kháng chiến.

Đến Chiến dịch Tây Bắc năm 1952 và Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, tuyến sông Hồng tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc đưa bộ đội, dân công và hàng hóa ra tiền tuyến. Nhiều chuyến thuyền vượt sông trong đêm, nhiều đoàn dân công gùi hàng băng rừng đã đi qua vùng đất này.

Trong ký ức của nhiều người cao tuổi tại địa phương, Đền Đại An từng gắn bó mật thiết với hoạt động của lực lượng kháng chiến nơi vùng thượng nguồn sông Hồng. Những năm tháng chiến tranh gian khó, ngôi đền không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cư dân bản địa mà còn trở thành điểm tựa tinh thần cho quân và dân trong các đợt hành quân, vận chuyển lương thực, thuốc men phục vụ chiến trường.

Hằng năm, Đền Đại An duy trì 5 nghi lễ, lễ hội chính gồm lễ hội truyền thống tháng Giêng, lễ cúng cơm mới vào tháng 9, lễ giỗ Mẹ, lễ giỗ Cha và lễ Tạ cuối năm.

Nhiều lễ hội tại Đền Đại An góp phần gắn kết cộng đồng, lan tỏa tinh thần đại đoàn kết trong dòng chảy phát triển của đất nước.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, các hoạt động dâng hương, rước kiệu cùng những trò chơi dân gian như kéo co, ném còn, múa Tày… còn góp phần tạo nên không gian sinh hoạt văn hóa đậm bản sắc của cộng đồng cư dân miền thượng nguồn.

Trải qua nhiều biến động của lịch sử, Đền Đại An vẫn được người dân địa phương gìn giữ và hương khói thường xuyên như một điểm tựa tâm linh của cộng đồng vùng thượng nguồn sông Hồng. Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng dân gian, năm 2013, đền được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh.

Từ một công trình ban đầu còn đơn sơ, chủ yếu dựng bằng vật liệu truyền thống của cư dân miền núi, Đền Đại An từng bước được tu bổ nhờ sự chung tay của chính quyền địa phương cùng sự công đức của nhân dân và du khách thập phương. Tuy nhiên, sau nhiều năm chịu tác động của thời gian và điều kiện tự nhiên, không gian, cảnh quan và cơ sở vật chất của đền vẫn còn nhiều hạn chế, chưa tương xứng với giá trị vốn có.

Cuối năm 2025, UBND xã Mậu A đã phê duyệt kế hoạch nâng cấp, tu bổ và tôn tạo Đền Đại An nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân, đồng thời hướng tới xây dựng nơi đây trở thành điểm nhấn trong không gian văn hóa, du lịch tâm linh vùng thượng nguồn sông Hồng.

Theo ông Hà Đức Anh, Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lào Cai, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Mậu A, Đền Đại An không chỉ là một không gian tín ngưỡng của cư dân vùng thượng nguồn sông Hồng mà còn lưu giữ những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với quá trình hình thành của cộng đồng địa phương qua nhiều thế hệ.

Ông Hà Đức Anh cho rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Đền Đại An hôm nay không chỉ nhằm gìn giữ một di tích lịch sử – văn hóa, mà còn góp phần giáo dục truyền thống, bồi đắp ý thức về cội nguồn và tạo điểm tựa tinh thần cho cộng đồng trong đời sống hiện đại.

Chiều muộn, khi ánh nắng cuối ngày dần buông xuống dòng sông Hồng nơi thượng nguồn, nhiều du khách vẫn nán lại trong không gian trầm mặc của Đền Đại An như chưa muốn rời bước. Giữa núi rừng yên bình, khói hương thoảng nhẹ và dòng sông lặng lẽ chảy dưới chân núi khiến lòng người trở nên thư thái hơn sau những bộn bề cuộc sống.

Rời Đền Đại An, nhiều du khách không chỉ mang theo cảm giác an yên mà còn thấy mình có trách nhiệm hơn trong việc gìn giữ, vun đắp những giá trị văn hóa, lịch sử của vùng đất bên thượng nguồn sông Hồng.