Khởi nghiệp của người cao tuổi: Tiềm năng, thực trạng và giải pháp

Để triển khai các chủ trương, chính sách, các thể chế trên, Chính phủ, các Bộ, ngành và địa phương đã ban hành một loạt các Nghị định hướng dẫn các luật trên, các quyết định, thông tư cũng nhiều đề án có liên quan nhằm hỗ trợ tổ chức triển khai các hoạt động khởi nghiệp: Trong đó, có Đề án Hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến 2025 (Đề án 844), các Đề án hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp (Đề án 1665), Đề án hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp (Đề án 939), Chương trình hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp (Chương trình 897). Thủ tướng Chính phủ cũng ban hành Chỉ thị số 09/CT-TTg ngày 18/2/2020 về Tạo điều kiện cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, trong đó giao nhiệm vụ cho các Bộ, ngành liên quan xây dựng khung pháp lí, các cơ chế, chính sách đặc thù cho hoạt động khởi nghiệp sáng tạo. Đối với NCT, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động quốc gia về NCT giai đoạn 2021-2030 kèm theo Quyết định số 2156/QĐ-TTg ngày 21/12/2021, trong đó xác định mục tiêu “Phát huy tối đa tiềm năng, vai trò, kinh nghiệm, tri thức của NCT tham gia vào các hoạt động văn hoá, xã hội, giáo dục, việc làm, kinh tế, chính trị của đất nước, phù hợp với nguyện vọng, nhu cầu, khả năng” của NCT. Chương trình hành động trên đã nêu mục tiêu hỗ trợ cho vay vốn khởi nghiệp, phát triển sản xuất kinh doanh; hỗ trợ thí điểm mô hình khởi nghiệp phù hợp với NCT; hỗ trợ các cơ sở của NCT phát triển sản xuất kinh doanh, dịch vụ phù hợp với quy mô, trình độ quản lí…Thủ tướng Chính phủ cũng giao “Trung ương Hội NCT hướng dẫn, vận động, xây dựng mô hình hỗ trợ NCT khởi nghiệp”.

Khởi nghiệp của người cao tuổi: Tiềm năng, thực trạng và giải pháp

Nhìn chung, các văn bản thể hiện chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Quốc hội, Chính phủ cũng như các văn bản điều hành của các Bộ, ngành, địa phương cũng đề cập khá đầy đủ về khởi nghiệp. Tuy nhiên cũng cần thấy rõ các chủ trương, chính sách này chủ yếu quy định các vấn đề khởi nghiệp liên quan đến đổi mới sáng tạo, đã và đang định hướng tập trung hỗ trợ các lĩnh vực khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, có hàm lượng kinh tế cao, khả năng tăng trưởng nhanh, song cũng là những lĩnh vực có độ rủi ro cao; mặt khác, cũng chỉ ban hành các đề án hỗ trợ khởi nghiệp cho học sinh, sinh viên (Đề án 1665), hỗ trợ khởi nghiệp cho phụ nữ (Đề án 939) và chương trình hỗ trợ khởi nghiệp cho thanh niên (Chương trình 897), mà không có chương trình, đề án hỗ trợ khởi nghiệp cho NCT. Đây là sự bất cập rất lớn, trong bối cảnh nước ta đang bước vào thời kì già hóa dân số rất nhanh, đặt ra những vấn đề kinh tế- xã hội quan trọng cản trở sự phát triển.

Thời gian qua, phong trào khởi nghiệp ở Việt Nam phát triển cả về chiều rộng và chiều sâu. Hệ sinh thái khởi nghiệp đã nở rộ ở tất cả các lĩnh vực, đặc biệt là trong đổi mới sáng tạo, với hàng nghìn doanh nghiệp khởi nghiệp thành công. Bên cạnh các doanh nghiệp trong nước, các nhà đầu tư quốc tế đã hỗ trợ cho khởi nghiệp tại Việt Nam, huy động nhiều nguồn lực và kinh nghiệm cho các hoạt động này có cơ hội và điều kiện phát triển. Báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu và lập bản đồ hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu (StartupBlink) “Chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2024” cho biết, hệ sinh thái khởi nghiệp của Việt Nam đứng thứ 5 ở Đông Nam Á, đứng thứ 12 khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, thứ 56/100 toàn cầu; Việt Nam có 3 thành phố trong số 1.000 thành phố có chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp cao nhất toàn cầu, trong đó, Đà Nẵng xếp thứ 896, TP Hồ Chí Minh xếp thứ 111 và Hà Nội đứng ở vị trí 157. Số lượng công ty khởi nghiệp ở Việt Nam đứng thứ 31 toàn cầu với 4.000 doanh nghiệp khởi nghiệp, trong đó, đa số là các doanh nghiệp đổi mới sáng tạo. Các doanh nghiệp khởi nghiệp đang ngày càng có xu hướng phát triển về số lượng và chất lượng, đóng góp cho sự phát triển kinh tế, tạo công ăn việc làm cho xã hội, tạo ra giá trị gia tăng cao.

Đối với NCT, phong trào khởi nghiệp cũng phát triển rộng khắp, tạo công ăn việc làm, thu nhập cho người lao động (bao gồm cả người trong độ tuổi lao động và người lao động cao tuổi). Trong số hơn 7 triệu NCT đang làm việc, có tới 135.133 NCT làm kinh tế giỏi; có 235.996 NCT làm chủ trang trại, chủ doanh nghiệp sản xuất kinh doanh trong hầu khắp các lĩnh vực của nền kinh tế. Những con số này thể hiện tiềm năng rất lớn của NCT trong tất cả các mặt, bao gồm chất xám, trí tuệ, tâm huyết, sự đam mê, cũng như kinh nghiệm quản lí, tinh thần khởi nghiệp của NCT ở mọi lĩnh vực sản xuất kinh doanh.NCT đã vượt qua định kiến về sức khoẻ, tâm lí, về tuổi tác, về quan hệ xã hội, mạnh dạn và kiên trì khởi nghiệp, trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, áp dụng tiến bộ khoa học - công nghệ vào sản xuất kinh doanh, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả. Nhiều NCT đã đi đầu trong việc làm kinh tế trang trại, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, bảo vệ môi trường, ứng phó biến đổi khí hậu, tạo ra tấm gương tiêu biểu làm kinh tế giỏi khi tuổi đã cao.

Ví dụ như, ông Nguyễn Quang Mâu, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Gốm Đất Việt, nguyên Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc Viglacera Hạ Long, người đã đưa Gốm Đất Việt trở thành nhà sản xuất gạch ngói, đất sét nung số một Việt Nam. Ông cũng là người điển hình, tấm gương của NCT làm kinh tế, khởi nghiệp thành công ở lứa tuổi ngoài 70. Qua hơn 10 năm đi vào sản xuất kinh doanh, thương hiệu Gốm Đất Việt đã xác lập 34 kỉ lục Việt Nam và 4 kỉ lục thế giới, với sản phẩm có mặt tại tất cả các địa phương trong cả nước và xuất khẩu đi 51 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Ông Nguyễn Hồng Lam, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tập đoàn Quế Lâm, Chủ tịch Hội Nông nghiệp tuần hoàn Việt Nam, không chỉ giỏi làm nông nghiệp sạch, mà còn được tôn vinh là nhà khoa học của nhà nông, một doanh nhân tiêu biểu, có nhiều đóng góp cho nông nghiệp nước nhà.

Bên cạnh những kết quả trên đây, hoạt động khởi nghiệp của NCT còn có nhiều hạn chế, bất cập nhất định. Do chưa có cơ chế, chính sách cụ thể nên quá trình khởi nghiệp còn gặp nhiều khó khăn về vốn đầu tư cho sản xuất kinh doanh, về chính sách thuế, về đất đai, hướng nghiệp, kinh nghiệm quản trị doanh nghiệp, về thị trường tiêu thụ sản phẩm, về lao động… Do những hạn chế của NCT, nên hoạt động khởi nghiệp chủ yếu diễn ra trong các lĩnh vực nông nghiệp, chăn nuôi, thủy sản, đồ thủ công. Hầu hết mô hình khởi nghiệp là khởi nghiệp kinh doanh, tập trung vào việc tạo ra giá trị trong hoạt động thương mại và khả năng sinh lời. Có rất ít mô hình khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, với việc hoạt động trong các lĩnh vực mới, như lĩnh vực công nghệ, chuyển đổi số và dịch vụ truyền thông…

Cũng do đặc điểm của khởi nghiệp là mức độ rủi ro cao nên không ít NCT khởi nghiệp không thành công, doanh nghiệp không tồn tại và phát triển được, để lại hậu quả nặng nề về cơ sở vật chất, tài chính, hàng hóa sản phẩm… Cũng giống như hoạt động khởi nghiệp nói chung, khởi nghiệp của NCT đa số đều thất bại trong quá trình hoạt động. Nguyên nhân chính là do ý tưởng khởi nghiệp chưa phù hợp, thiếu kế hoạch và chiến lược kinh doanh rõ ràng, chưa có kiến thức, kinh nghiệm quản lí về nhân sự, tài chính, quản lí rủi ro; thiếu thông tin về thị trường; chưa có sự kết nối, hỗ trợ của cộng đồng doanh nghiệp; chính sách của Nhà nước chưa đầy đủ, rõ ràng và đồng bộ…

Một số kiến nghị

Về hỗ trợ tư vấn nghề nghiệp; tư vấn chính sách, pháp luật liên quan đến khởi nghiệp, tạo việc làm: Hoạt động này cung cấp cho NCT những ngành nghề, lĩnh vực hướng nghiệp phù hợp; giới thiệu, cung cấp chính sách, pháp luật về sản xuất kinh doanh nói chung và đối với NCT nói riêng, góp phần xóa bỏ định kiến và phân biệt đối xử với người lao động cao tuổi. Các hoạt động hỗ trợ tư vấn nghề nghiệp, việc làm, tư vấn chính sách, pháp luật về lao động thường do các trung tâm dịch vụ việc làm, doanh nghiệp, công ty, tổ chức tư vấn xã hội trong và ngoài công lập cung cấp. Trên thực tế, có rất nhiều lĩnh vực hướng nghiệp, khởi nghiệp phù hợp với NCT và phải được các tổ chức hỗ trợ tư vấn cho NCT.

Về hỗ trợ, tạo điều kiện cho NCT có nhu cầu kinh doanh, khởi nghiệp, chuyển đổi nghề: Theo Quyết định số 2156/QĐ-TTg ngày 21/12/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình Hành động Quốc gia về NCT giai đoạn 2021- 2030, mục tiêu đến năm 2025, ít nhất 20.000 NCT được hỗ trợ hướng nghiệp, đào tạo chuyển đổi nghề; ít nhất 10.000 hộ gia đình có NCT có nhu cầu và đủ điều kiện được vay vốn khởi nghiệp. Đến năm 2030, ít nhất 30.000 NCT được hỗ trợ hướng nghiệp, đào tạo chuyển đổi nghề; ít nhất 20.000 hộ gia đình có NCT có nhu cầu và đủ điều kiện được vay vốn khởi nghiệp. Việc hỗ trợ kinh doanh, khởi nghiệp, chuyển đổi nghề ngày càng trở thành yêu cầu và đòi hỏi của NCT trong cả nước, trong tất cả các lĩnh vực, công việc, ngành nghề có NCT làm việc.

Về hỗ trợ vay vốn, tạo điều kiện cho NCT khởi nghiệp: Điều 24, khoản 1.c Luật NCT 2009 quy định: “Ưu đãi về vốn tín dụng đối với NCT trực tiếp sản xuất, kinh doanh, tăng thu nhập, giảm nghèo”. Điều này là rất cần thiết vì hầu hết NCT ít nhiều khó khăn về nguồn vốn, nên họ đều có nhu cầu vay vốn để khởi nghiệp, đầu tư, tự kinh doanh. Khác với việc tìm việc làm công ăn lương, hoạt động khởi nghiệp ban đầu đều đòi hỏi có nguồn tài chính nhất định.

Về hỗ trợ tập huấn bồi dưỡng kiến thức khởi nghiệp, kĩ năng khởi nghiệp cho NCT: Theo thống kê, năm 2020, số lao động NCT không có chuyên môn kĩ thuật chiếm đại đa số, với 4,25 triệu/4,706 triệu lao động; tỉ lệ lao động NCT có bằng cấp, chứng chỉ chỉ chiếm 9,7% tổng số(3). Một số NCT có kiến thức chuyên môn, có tri thức trong quá trình công tác, song không có ý tưởng khởi nghiệp phù hợp, thiếu chiến lược sản xuất kinh doanh, chua có kinh nghiệp quản lí, quản trị về tài chính, nhân sự…, dẫn đến rủi ro trong quá trình khởi nghiệp. Do đó, cần có chương trình và kế hoạch bồi dưỡng tập huấn cho NCT các kiến thức về khởi nghiệp, quản lí doanh nghiệm trong kinh doanh.

Cần xây dựng và ban hành chính sách về hỗ trợ khởi nghiệp cho NCT, với các cơ chế cụ thể về đất đai, về tài chính, nguồn vốn vay, lao động, tạo điều kiện thuận lợi cho NCT khởi nghiệp.

Nhà nước sớm ban hành các cơ chế, chính sách cụ thể nhằm khuyến khích, ưu đãi kinh tế bạc, một mặt, tạo điều kiện cho các ngành nghề kinh doanh kinh tế bạc phát triển, phục vụ cho nhu cầu của người già, NCT, như các dịch vụ chăm sóc NCT, dịch vụ y tế, xây dựng, thực phẩm chức năng… phục vụ NCT; mặt khác, tạo điều kiện cho NCT khởi nghiệp trong chính các ngành nghề thuộc lĩnh vực kinh tế bạc.

(1)Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập 1,

NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr 132

(2)Luật Người cao tuổi 2009, Điều 24

(3)TS Bùi Tôn Hiến: Việc làm cho người cao tuổi Việt Nam:

Thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp.