Sâm Ngọc Linh được xem như “Quốc bảo”
Năm 1973, một đoàn cán bộ ngành Y tế Việt Nam đi tìm cây thuốc. Họ phát hiện cây sâm (loài thảo dược có giá trị cao, người dân tộc thiểu số (DTTS) gọi là cây thuốc giấu) ở núi Ngọc Linh. Một bên của Ngọc Linh là huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum, một bên là huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam.
Thực hiện Đề án Bảo tồn và Phát triển cây sâm Ngọc Linh, tỉnh Quảng Nam đưa ra nhiều chủ trương và chính sách để thực hiện. Trong đó Trà Linh là xã miền núi cao, có bốn thôn với gần 800 hộ, gần 3.000 dân, hầu hết là người DTTS Xê Đăng, có nhiều vườn sâm. Anh T.T, một người kinh doanh sâm, cho biết: “Gần như 90% dân của xã trồng sâm, trong đó thôn 2 trồng rất nhiều. Từ năm 2015 khi biết sâm có giá trị, chính quyền, doanh nghiệp và người dân đã “vực”sâm dậy, “đẩy” sâm lên. Năm 2016, 2017 diện tích trồng sâm phát triển nhanh”.
Trước kia an ninh trật tự phức tạp, một số vườn bị mất trộm sâm. Năm 2017 trở về sau tình hình có khác. Đời sống người dân được cải thiện. Sâm Ngọc Linh được xem là “Quốc bảo”, người trồng cũng theo đó… lên ngôi. Ngày càng xuất hiện nhiều “đại gia sâm”. Người dân ở đây truyền miệng, về “trùm sâm” có N.V.L, dân tộc Xê Đăng, nay có cả nghìn tỉ đồng. Vườn sâm vài trăm tỉ (có vài chục người) tiêu biểu có các ông H.V.D (từng làm bên ngành Dược), H.V.B, H.V.B, H.V.Ph...
 |
| Một showroom giới thiệu về sâm Ngọc Linh |
Năm 2015, địa phương quảng bá cây sâm Ngọc Linh rầm rộ. Trung tâm huyện có ba, bốn showroom giới thiệu các sản phẩm. Lá sâm tươi giá 12 triệu đồng/kg. Một ki lô gam lá sâm khô (bằng từ 9 đến 10 kg lá sâm tươi) giá từ 80 triệu đồng đến 100 triệu đồng. Củ, lá, thân sâm ngâm rượu bán tùy loại tuổi, kích cỡ, trọng lượng… “Các năm trước sâm hiếm, thị trường chưa ổn định nên giá thay đổi hằng tháng. Hiện 1kg sâm củ phân theo số lượng và trọng lượng: Hạng 1 (từ 10 đến 13 củ/kg) giá 215 đến 220 triệu đồng/kg; hạng 2 (từ 20 đến 23 củ/kg) giá 100 đến 120 triệu/kg; hạng 3 (từ 30 củ đến 33 củ) giá 90 triệu đồng/kg; hạng 4 giá 80 triệu đồng/kg; hạng 5 giá 70 triệu đồng/kg…”, chị H một người DTTS Ca Dong bán sâm ở huyện chia sẻ.
Cây sâm 3-4 năm tuổi mới cho hạt. Nhưng không phải cây nào cũng cho hạt. Một hạt giống bằng hạt đậu đen giá 110 nghìn đến 120 nghìn đồng/hạt. Một lon hạt (bằng lon sữa bò) giá 110 triệu đồng. Mua củ thì cho nợ vài trăm ngàn chứ mua hạt là miễn nợ, mới thấy giá trị cỡ nào của… hạt giống sâm!
“Đánh bạc” với trời
Nhiều người Kinh trong và ngoài huyện, tỉnh chung vốn với người DTTS trồng sâm. Nếu trúng thì giàu ngất. Còn như thua thì cũng tận mạt. “Có vườn ở độ cao gần 2.000m. Từ xã Trà Mai lên vườn sâm gần nhất, đi ô tô mất 1 tiếng, thêm 2 tiếng nữa bằng xe máy rồi 30 phút đi bộ mới đến. Nếu biết sâm có giá như chừ thì gửi trồng một ít nay giàu to rồi!”, anh chạy xe ôm chở tôi, tiếc rẻ.
Trồng sâm như đánh bạc với trời. Đánh bạc với người nếu có thua còn được cho lại ít tiền về xe, ăn đĩa cơm. “Đánh bạc” với trời thì đừng hòng! Bỏ ra từ 500 triệu đồng đến 1 tỉ đồng trên một luống trồng sâm. Gặp thời tiết xấu, chết một phát là… hết phim! Nếu kĩ thuật yếu, luống đất xấu, sương muối, sét đánh, chuột núi phá… là trắng tay! Gần đây có người không trồng trong đất mà trồng trong rổ nhựa, thùng xốp. Nếu thấy thời tiết có dấu hiệu bất thường là di dời ngay.
Một giáo viên trước đây từng dạy học ở Trà Linh, kể: “Trồng sâm lệ thuộc thổ nhưỡng, thời tiết. Có người thành, người bại. Bại thì mộng làm giàu tan theo sương khói. Nợ đầm đìa, ai nói ra? Ví dụ, đầu tư một tỉ bạc trồng sâm một chỗ. Lỡ thua là thôi rồi. Vốn ít lại vay ngân hàng, mượn bà con nên thất bại là giấu.
Người đầu tư “bạo” 5 tỉ đồng trồng 5 chỗ, thua chỗ này còn chỗ khác. Vốn lớn, vốn dày thì may mắn nhiều hơn. Có người có đất trồng xa quá, cao quá, sợ đi dọc đường lên thăm vườn huyết áp lên theo, chết không chừng. Cứ phú cho trời thì cũng thua. Rủ nhau trồng chung nhưng nửa chừng ai rút vốn, tháo chạy sẽ mất thêm một số tiền “phạt”.
Trước đây có vài công ty ở Tam Kỳ, Quảng Ngãi và cả Hà Nội, Sài Gòn đầu tư trồng sâm ở Trà Linh… Công cõng đồ ăn, phân bón, đưa vật liệu lên đất trồng cứ 10 nghìn đồng/kg. Trên đó rét buốt, cứ “nổi lửa lên em” suốt đêm ngày. Tháng một, hai lần họ chạy xe bán tải lên thăm vườn. Sau dịch Covid-19 không thấy lui tới nữa. Đầu tư nào camera, đường ống dẫn nước, rào lưới B40, lắp mái che sương muối chừ bỏ không ai lấy! Một chị chủ quán ăn góp chuyện: “Cháu biết có người gửi vài chục cây sâm cho mấy người DTTS trên ấy trồng. Mỗi cây cứng cứng (từ hai đến ba năm tuổi) cũng vài triệu bạc. Cây loại vài trăm nghìn thì trồng lâu mới có thu hoạch. Cũng hên xui vì có lên trên đó được đâu mà biết! Xa lắc xa lơ”.
Sâm Ngọc Linh giả sẽ không còn đất sống!
Năm 2017, lần đầu Hội chợ Sâm Ngọc Linh (gần 20 gian hàng bán sâm và dược liệu) tổ chức giới thiệu và bán sản phẩm do bà con trồng và khai thác. Sau này diễn ra vào mỗi đầu tháng hằng năm. Trước khi mang sâm vào chợ được Tổ kiểm định (gồm hai người của Trung tâm Sâm Ngọc Linh huyện và một của chính quyền xã Trà Linh) kiểm tra bằng kinh nghiệm và mắt thường!?
Gần đây, sâm Ngọc Linh giả bán tràn lan trên mạng xã hội, ngoài thị trường... gây khó khăn cho người vất vả trồng chăm, buôn bán chân chính. Một số đối tượng xấu mang các loại củ (củ tam thất, điền trúc) rất giống sâm Ngọc Linh từ ngoài Bắc hoặc sâm Trung Quốc vào Kon Tum, Quảng Nam… bán. “Bây giờ con người tham gia quá nhiều vào cây sâm chứ không còn tự nhiên như trước kia. Môi trường thì ô nhiễm, rồi phân bón này nọ… lại thêm hàng giả nhãn hiệu sâm Ngọc Linh đánh lừa người mua. Tỉnh, huyện phải tăng cường quản lí, kiểm soát, bảo tồn một sản phẩm quý như sâm Ngọc Linh chứ không thì gay go ”, lại anh chạy xe ôm…chép miệng!
Hiện vườn sâm giống ở Trà Linh với diện tích hơn 70 ha và trồng mở rộng trên địa bàn 9 xã với diện tích 810 ha, khoảng 3 triệu cây sâm. Một tương lai hứa hẹn cho nguồn dược liệu ổn định, bảo đảm chất lượng, phát triển bền vững! Sàn thương mại điện tử sâm Ngọc Linh đã được UBND huyện Nam Trà My khai trương vào ngày 1/4/2024. Sâm giả Ngọc Linh hẳn không còn đất sống. Các hộ dân trồng sâm và doanh nghiệp mua bán sâm sẽ hoàn thiện sản phẩm, nâng cao thêm giá trị chất lượng sâm! “Tuy chậm còn hơn không. Đã xem sâm như “Quốc bảo” thì phải nâng niu, bảo vệ để có cơ hội cạnh tranh với các sản phẩm sâm khác trong nước và ngoài nước. Việc ra đời sàn thương mại điện tử sâm Ngọc Linh, dược liệu và hàng nông sản còn giúp cho việc quản lí chất lượng sản phẩm. Và khách hàng sẽ yên tâm tin dùng”, anh bạn tôi, một kĩ sư nông nghiệp chia sẻ.
