Ba nhạc phẩm đều được viết ở thôn, xã trên đất Hà Đông. Các tác giả ở các miền quê khác nhau nhưng sống ở Hà Nội từ nhỏ đến cuối đời…
Nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi nói về cảm xúc khi viết “Người Hà Nội”: “Tôi không bao giờ quên đêm 19/12/1946. Hàng chục vạn người lặng lẽ ra đi, để lại sau lưng âm thầm súng nổ và cháy rực một vùng trời. Tôi thấy tình cảm và ý thức có gốc rễ sâu trong mỗi con người. Ý thức đó là Tổ quốc Việt Nam. Lòng tôi trào dâng những tình cảm yêu thương và xót xa, hướng về Hà Nội rực cháy… Tôi cầm bút viết ngay những nốt nhạc đầu của ca khúc “Người Hà Nội”:
Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây.
Đây lắng hồn núi sông ngàn năm.
Đây Thăng Long, đây Đông Đô, đây Hà Nội,
Hà Nội mến yêu!
Tiếp theo là ca khúc “Sẽ về Thủ đô” của Huy Du. Ông yêu mến Hà Nội từ tuổi thơ. Ngôi nhà nhỏ và yên bình ở bên dốc Ngũ Xã, thoai thoải ra hồ Trúc Bạch.
Đi kháng chiến, là Bộ đội Cụ Hồ. Năm 1948, lúc 22 tuổi, nhớ về Hà Nội khôn nguôi, Huy Du sáng tác nhạc phẩm “Sẽ về Thủ đô”, thể hiện tình cảm thương nhớ, mến yêu gia đình, tình yêu đất nước, với khúc dạo đầu:
Ai về Thủ đô tôi gửi vài lời
Tây Hồ mờ xa là nhà tôi đó
Đây chợ Đồng Xuân trên dòng Nhị Hà
Đi học về qua luôn hát vui ca
Tình cảm riêng của tác giả hòa chung với tình cảm của những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô, khi rút khỏi Hà Nội, nơi chiến khu kháng chiến. Các anh đã viết trên tường: “Nhất định ta sẽ trở về Thủ đô thân yêu!”
Huy Du là một trong những quân nhân thực hiện lời hứa đó. Ông là Đại tá quân đội; từng là đại biểu Quốc hội khóa VII, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội khóa VIII.
Tiếp theo hai ca khúc trên, nhạc phẩm “Tiến về Hà Nội” của Văn Cao ra đời năm 1949, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở giai đoạn chuẩn bị chuyển sang tổng phản công. Bài hát mang tính lãng mạn, dự báo tích cực. Đó cũng là ước mơ của tác giả và quân dân ta. Ông dựng lên quang cảnh hùng tráng, tươi đẹp: “Năm cửa ô đón chào đoàn quân tiến về, như đài hoa mở năm cánh treo, nhảy dòng sương sớm long lanh…”.
Cùng thời gian này, nhạc sĩ Tạ Phước chỉ huy dàn dựng một đêm ca nhạc ở phố Đông Nam vùng tự do tỉnh Thái Bình. Nhân dân được nghe các diễn viên hát bài “Tiến về Hà Nội”, mọi người phấn khởi cảm nhận sự tiên đoán này có từ năm 1949.
Hai ca khúc “Người Hà Nội” và “Tiến về Hà Nội” đều được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1, năm 1996.
Nhân kỷ niệm 71 năm Ngày Giải phóng Thủ đô Hà Nội, qua các bài hát trên, càng kính phục những nhạc sĩ - chiến sĩ mới ở tuổi 20, đã tạo nguồn cảm hứng lãng mạn cách mạng cho thế hệ ra đi chiến đấu từ tháng 8/1945.
Ngày nay, các ca khúc trên, cùng với những tác phẩm văn thơ, nhạc họa ra đời ca ngợi Hà Nội đang vươn lên đổi mới, trở thành Thủ đô hòa bình, văn minh, hiện đại và cách mạng.
