Di tích quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông: Một điểm văn hóa tín ngưỡng truyền thống vùng Đông Bắc

Toàn cảnh lễ hội đền Cửa Ông. (Ảnh: Ban Quản lý Đền).

Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần thứ 3 trên vùng vịnh Bái Tử Long - Hạ Long dưới sự chỉ huy của Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng và Phó tướng Trần Khánh Dư đã tập kích, đánh tan đoàn thuyền lương, vũ khí của Trương Văn Hổ, góp phần to lớn vào chiến thắng Bạch Đằng 4/1288, chôn vùi vĩnh viễn mộng xâm lăng của đế quốc Nguyên - Mông với nước Đại Việt.

Chính vì có vị trí quan trọng cả về quốc phòng và kinh tế nên các triều đại phong kiến đã lập nhiều Bảo (đồn, trạm) để bảo vệ, quản lý. Sách Đại Nam Nhất thống chí (Tập 4) ghi vùng duyên hải Đông Bắc (Quảng Ninh ngày nay) có 9 Bảo, trong đó Bảo Cẩm Phả (Cửa Ông ngày nay), ở cách châu Tiên Yên 61 dặm về phía Tây Nam, bảo này sát núi, liền biển, có 30 lính, 1 suất đội.

Công trình văn hóa tiêu biểu, nổi tiếng của Cửa Ông từ xưa đến nay là Đền thờ Đức Ông Trần Quốc Tảng. Ngôi Đền nổi tiếng linh thiêng, nằm trên một quả đồi thuộc khu 9A, phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh, cách trung tâm của tỉnh (Hạ Long) khoảng 30km theo hướng quốc lộ 18A. Đền Cửa Ông được xây dựng ở vị trí đắc địa cả về diện mạo cảnh quan và ở vào thế cực đẹp của phong thủy “Tọa sơn hướng hải”.

Đền Cửa Ông nhìn ra vịnh Bái Tử Long. (Ảnh: Vũ Công Thành).

Đứng trên Đền Thượng, phóng tầm mắt ta có thể bao quát cả một vùng rộng lớn. Phía trước Đền là vịnh Bái Tử Long với cả trăm hòn đảo lớn nhỏ, sau lưng Đền là thung lũng trù phú nơi tụ cư của cư dân đông đúc, xa xa là những dãy núi chạy dài đến Mông Dương tạo thế tựa lưng vững chắc.

Được mệnh danh là chốn linh thiêng bậc nhất vùng Đông Bắc, Đền Cửa Ông thờ thần chủ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, người con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ngài sinh năm 1252, hiển thánh năm 1313, là một võ tướng tài ba đã có công trấn ải vùng Đông Bắc, đánh đuổi quân giặc Nguyên Mông vào thế kỷ XIII. Theo sử ghi lại di tích lịch sử Đền Cửa Ông được xây dựng từ thời Trần, khởi thủy là một thảo am bên bờ Cửa Suốt, nơi chủ vị thần Đền - Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng hiển Thánh.

Lăng mộ Đức ông Trần Quốc Tảng. (Ảnh Vũ Công Thành)

Trải qua hơn 700 năm cùng những thăng trầm của lịch sử với nhiều lần trùng tu, tôn tạo đáng chú ý là: ... “Thời Duy Tân (1907-1916) có Thanh đồng Nguyễn Đức Nam quê ở xã Nam Pháp, tỉnh Kiến An (Hải Phòng) ngưỡng vọng công đức của Thần nên đã trùng tu đền, miếu. Đến năm Khải Định thứ nhất (1916) lại xây Đền Thượng, Đền Trung, Đền Hạ, Chùa Nam Bắc (Chùa Cẩm Sơn) để tu hành. Trải qua mưa, gió Đền, Miếu xuống cấp, năm Bính Tuất, triều Bảo Đại (1946) có đệ tử Phạm Thị Tuyến tín tâm, mộ đạo cùng tín thí thập phương hưng công trùng tu Đền Thượng và Đền Hạ”... (Trích trong Văn bia Đông Hải Linh Từ” được lập năm Mậu Tý (1948).

Đền được xây từ nhiều loại vật liệu khác nhau như: đá đúc, gạch Bát Tràng, vữa hồ pha mật, gạch lát nền bằng đất sét nung, mái lợp ngói mũi hài đất nung. Các nơi thờ tự đều được sử dụng các loại gỗ bền, đẹp như: đinh, lim, trắc, gụ. Các khung nhà được xây dựng theo các lối: kèo, cầu, dường, trụ và được trang trí bằng các bức phù điêu, bức trướng, câu đối, cửa võng ... các hoa văn được sơn son, thếp vàng, tạo nên không gian trang nghiêm, lộng lẫy và hoàn thiện bằng các điển tích trang trí Long, Ly, Quy, Phượng... Với việc bảo quản, trung tu, nâng cấp qua từng thời kỳ ngôi Đền hiện nay có diện mạo vừa khang trang, vừa cổ kính và linh thiêng.

Một góc quần thể di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông khi mùa xuân về. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Xin được nêu một, vài sự việc; Trong dân gian còn lưu truyền, thời phong kiến các thợ sơn tràng ở vùng đảo Hà Nam (Quảng Yên), Thủy Nguyên (Hải Phòng)... đi khai thác tre, gỗ ở vùng Mông Dương, Tiên Yên, Ba Chẽ đóng bè về xuôi đi qua Cửa Suốt đều lên Đền thắp hương xin Đức Ông, che chở, phù hộ về xuôi được an toàn, thuận lợi... Trong những năm chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ, Cửa Ông là một trong những trọng điểm ném bom, đánh phá của giặc Mỹ nhưng Đền vẫn nguyên vẹn, thậm chí bom Mỹ thả vào Đền cũng không phát nổ, chưa kể và gần đây nhất tháng 9/2024, cơn bão số 3 (YAGHI) đổ bộ vào Quảng Ninh có sức tàn phá lớn nhưng bản Đền không hư hại gì mặc dù tọa lạc ở trên cao lộng gió... điều đó minh chứng cho sức hấp dẫn của Đền về nhu cầu tâm linh của cộng đồng dân cư và du khách thập phương.

Quả bom của đế quốc Mỹ thả xuống đền nhưng không phát nổ được để trong Nhà trưng bày di tích chiến tranh. (Ảnh: An Nhiên)

Hàng năm, Lễ hội Đền Cửa Ông được nhân dân các dân tộc phường Cửa Ông, và người dân trong vùng tổ chức vào ngày mùng 3 tháng 2 và ngày mùng 3 tháng 8 Âm lịch, nhằm tái hiện lại cuộc đời và sự nghiệp của Đức Ông Hưng Nhượng Đại Vương và các nhân thần đang được tôn thờ trong Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông, đây cũng là dịp để nhân dân tưởng nhớ đến công lao to lớn của các bậc tiền nhân, những người có công với dân, với nước, là dịp để tất cả mọi người dân thể hiện truyền thống, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.

Với những giá trị về lịch sử, văn hóa, tâm linh và kiến trúc, ngày 21/1/1989, Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá -Thể thao và Du Lịch) đã ban hành Quyết định số 100/VH-QĐ xếp hạng Đền Cửa Ông là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Năm 2014, UBND tỉnh Quảng Ninh đã phê duyệt quy hoạch tổng thể khu di tích Đền Cửa Ông với tổng diện tích 18,125ha.

Ngày 21 tháng 11 năm 2016, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 4036/QĐ-BVHTTDL đưa Lễ hội Đền Cửa Ông vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (số 186 trong danh mục), và ngày 25 tháng 12 năm 2017, Di tích Đền Cửa Ông - Cặp Tiên đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt tại Quyết định số 2082/QĐ - TTg.

Ông Đỗ Văn Chiến, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (thứ 5 từ trái sang) chụp ảnh lưu niệm cùng đại diện lãnh đạo tỉnh Quảng Ninh, lãnh đạo địa phương dưới chân tượng đài Đức Ông Trần Quốc Tảng. (Ảnh: Ban Quản lý Di tích).

Di tích Đền Cửa Ông được chia làm 3 khu thờ tự chính theo chiều lên cao dần gồm; khu Đền Hạ, khu Đền Trung và khu Đền Thượng; mỗi khu thờ tự lại bao gồm một hoặc nhiều công trình thờ tự khác nhau, xen lẫn là các cây di sản, cây cổ thụ, và những chậu cây cảnh với nhiều loài cây được chăm sóc, cắt tỉa thường xuyên. Theo đó, ngay khi đi qua cổng Đền, phía bên trái là khu Đền Hạ, ở giữa là khu Đền Trung và cao nhất là khu Đền Thượng, bên cạnh khu Đền Thượng chếch về phía Đông là khu Tượng đài Đức Ông, khu công viên ven biển phía trước cổng Đền.

Kết thúc bài viết này xin được trích một câu đối cổ được lưu giữ tại đền Cửa Ông:

Hệ xuất Đông A, uy trấn Đông Hải.

Linh phù Nam phục, phúc tích Nam Bang.

Dịch nghĩa:

Dòng họ Đông A, uy lừng Đông Hải

Thiêng nơi Nam phục, phúc ngợp Nam Bang.

Đền Cửa Ông một di tích lịch sử văn hóa, nằm bên bờ vịnh Bái Tử Long điểm đến tâm linh hấp dẫn của du khách xa, gần.