Hát Bả trạo - lễ hội văn hóa “Gò Bồi xứ Nẫu”

Đất Gò Bồi (Tuy Phước, tỉnh Bình Định) có loại nước mắm đặc sản ngon nhất vùng. Trước đây, có đến 95% dân làng Gò Bồi theo nghề đánh bắt cá. Trước năm 1945 gần như năm nào ở Gò Bồi cũng tổ chức hát Bả trạo vào dịp lễ tế thần ngư (ông Nam Hải). Bắt đầu là lễ rước nước. Một chiếc thuyền lớn được trang hoàng đẹp đẽ bằng lá đủng đỉnh. Những vòm cửa tròn được kết hoa, cờ xí rập rình, âm nhạc rộn rã. Trên thuyền có hương án, khói nhang nghi ngút. Các bô lão mặc áo thụng xanh đi rước lễ. Dù tổ chức lớn hay nhỏ thì hai bên cũng có hai hoặc bốn ghe ngo đi hầu.

Hát Bả trạo.

Ghe ngo là một loại thuyền nhỏ, đóng bằng ván, được sơn đỏ. Mũi ghe có vẽ 2 mắt hoặc khắc đầu con rồng. Mỗi ghe chừng 10 đến 16 người tham dự gọi là "con trạo" có người lái và người đứng mũi. Họ đội nón chóp đỏ, áo đỏ viền nẹp vàng, ngồi thành hai dãy, tay cầm dầm (chèo ngắn) người đứng mũi được hóa trang, có khi là ông Địa hoặc một người có khuôn mặt xanh, tượng trưng cho thủy thần. Người đứng mũi cất tiếng hô "ố là hò, hò khoan này". Tất cả đều hát theo. Những mái chèo đồng loạt đưa lên chèo. Bài rước thần Nam Hải được hát như sau: “Ất Tỵ ngày tốt/ Tháng Dần mùng năm/ Biển lặng trời thanh/ Rước thần sắc tải/ Thần Ngư Nam Hải/ Cứu độ ghe thuyền/ Vượt khắp mọi miền,...’’.

Tiếng hát vang rền trên sông vừa dứt một tiếng lại hô "chèo lên chèo…" thật rập ràng. Bài hát có đầy khí phách như kêu gọi: “Những người nghĩa khí/ Yêu nước tài ba/ Quốc loạn phải ra/ Liều mình cứu nước/ Người hi sinh trước, để sống ngàn sau/ Gian khổ cùng nhau, tựu tề đông đủ,...’’(*).

Bài hát có khi không là bài vè mà là bài thơ, bài văn cầu quốc thái dân an: ‘’Nay bổn Vạn, thập phương tiến lễ, Kẻ phương xa, người gần trí tế, Hiến lễ sơ cầu nguyện dân an, Tấm lòng thành, hoa quả đèn nhang, Cầu những ai đao binh tai nạn; Cơn nước loạn thân xả liều mình,...”

Sau mấy câu xướng là đám con trạo lại hô "chèo chèo". Mặc dù không phải cuộc đua nhưng thuyền vẫn lướt nhanh Hai bên bờ sông, hàng ngàn người dân đứng xem chật cứng với sự ngưỡng mộ. Thuyền đến Kim Đông, dừng lại. Nơi đây là gò Miếu, ngày nay vẫn còn mang tên ấy. Nhạc tế lễ vang rền, vị bô lão chánh tế khấn, rồi múc một chén nước tượng trưng cho các vị thần: Ông Nam Hải, Hà Bá, Thủy Thần. Thuyền tấu nhạc rước sắc về lăng. Sau khi lễ xong, các con trạo lại ghép thành cuộc đua thuyền. Nhiều năm nay Bình Định chỉ còn tổ chức các hội đua thuyền vào mồng Hai Tết, còn hát Bả trạo dường như đã bị mai một dần...

Lễ hội Cầu ngư, hay hát múa Bả trạo ở Bình Ðịnh là hoạt động nghệ thuật đặc trưng không chỉ phản ánh đời sống sản xuất, mà còn là cách để người dân lao động vùng biển thể hiện nét văn hóa tâm linh, cầu mưa thuận gió hòa và vui chơi sau một năm đi biển. Nét đặc sắc trong Lễ hội Cầu ngư là hát múa Bả trạo, vừa là nghi thức tế lễ, vừa là trình diễn nghệ thuật. Bả trạo là loại hình múa hát dân gian, thể hiện những nét văn hóa trong sinh hoạt, lao động của ngư dân như: Chèo thuyền, kéo lưới hoặc đặc tả cảnh đưa rước “Ðức ông Nam Hải” hay còn gọi là “Nam Hải Thần Ngư”. Ðây là một tiết lễ gắn liền với chu kì đánh bắt thủy, hải sản và các lễ diễn ra trong năm như: Nghi thức cúng đầm, lễ ra nghề, lễ tế đình làng, lễ thanh minh…

Trên địa bàn thị xã Hoài Nhơn hiện còn khoảng 10 đội nghệ nhân hát Bá trạo ở các xã, phường ven biển. Hoài Nhơn đã triển khai thực hiện Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn thị xã giai đoạn từ 2023 - 2025, định hướng đến năm 2030 và hát Bả trạo là một trong những loại hình nghệ thuật dân gian đang được bảo tồn và phát huy ở Bình Địnhn

(*) Một số kiến thức về hát Bả trạo trích từ cuốn “Địa chí Bình Định” của tác giả Nguyễn Đình Đầu.