Một số giải pháp, kiến nghị về phát huy vai trò NCT trong cộng đồng và gia đình

Trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng, cần thiết phải nâng cao nhận thức, nhìn nhận đúng vai trò và đóng góp của NCT là một chủ thể tích cực tham gia vào sự phát triển xã hội, bảo vệ và xây dựng đất nước trong giai đoạn hiện nay. Từ đó có những điều chỉnh hợp lí, hoàn thiện kịp thời về chính sách, pháp luật trong phát huy trí tuệ, kinh nghiệm sống, lao động, học tập của NCT trong xã hội, cộng đồng và gia đình.

I. Quan điểm, chủ trương của Đảng và chính sách của Nhà nước về chăm sóc, phát huy vai trò NCT

- Quan điểm, chủ trương của Đảng về NCT

Quốc hội đã ban hành Hiến pháp năm 2013, lần đầu tiên xác lập hoàn chỉnh quyền của NCT.Thuật ngữ “người cao tuổi” lần đầu tiên được nhắc đến tại khoản 2 Điều 59 và khoản 3 Điều 3 khi đề cập một cách đầy đủ và khẳng định mục tiêu phát triển hệ thống an sinh xã hội, bảo đảm bình đẳng, công bằng cho mọi thành viên trong xã hội. Khoản 3, Điều 37 của Hiến pháp năm 2013 quy định: "NCT được Nhà nước, gia đình và xã hội tôn trọng, chăm sóc và phát huy vai trò trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Từ văn bản pháp lí cao nhất này, chính sách đối với NCT đã được đề cập và cụ thể hóa trong nhiều văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, tạo ra một khuôn khổ chính sách khá toàn diện đối với NCT ở Việt Nam, góp phần hoàn thiện các chế độ, chính sách quan tâm, chăm sóc và ưu đãi NCT Việt Nam.

Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 12/3/2003 của Hội nghị Trung ương 7 khóa IX, “Về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc vì dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, đã chỉ rõ định hướng chính sách đối với NCT: “... Xây dựng chính sách chăm sóc sức khỏe, quan tâm hơn đến NCT về y tế, hưởng thụ văn hóa, nhu cầu được thông tin, phát huy khả năng tham gia đời sống chính trị của đất nước và các hoạt động xã hội, nêu gương tốt, giáo dục lí tưởng và truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Thực hiện tốt chính sách đền ơn đáp nghĩa, chăm sóc người có công với nước. Xây dựng Chương trình hành động quốc gia về NCT. Phát huy vai trò Hội NCT Việt Nam”.

Văn kiện Đại hội XIII của Đảng xác định: “Phát huy trí tuệ, kinh nghiệm sống, lao động, học tập của NCT trong xã hội, cộng đồng và gia đình. Tiếp tục xây dựng gia đình kiểu mẫu, “Ông bà, cha mẹ mẫu mực, con cháu thảo hiền, vợ chồng hoà thuận, anh chị em đoàn kết, thương yêu nhau”. Kính trọng, bảo vệ và chăm sóc NCT. Bảo trợ, giúp đỡ NCT gặp khó khăn, cô đơn không nơi nương tựa”.

Để thống nhất về tổ chức và hoạt động của Hội NCT Việt Nam, thực hiện tốt công tác bảo vệ, chăm sóc, phát huy vai trò NCT, ngày 23/6/2023, Ban Bí thư Trung ương Đảng (khoá XIII) đã ban hành Kết luận số 58-KL/TW về tổ chức và hoạt động của Hội NCT Việt Nam.

- Pháp luật, chính sách của Nhà nước về NCT

Luật NCT được Quốc hội khoá XII, kì họp thứ 6 thông qua ngày 23/11/2009 quy định về quyền và nghĩa vụ của NCT; trách nhiệm của gia đình, Nhà nước và xã hội trong việc phụng dưỡng, chăm sóc và phát huy vai trò NCT; về Hội NCT Việt Nam…

Thể chế hoá chủ trương của Đảng về NCT, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các Quyết định: Quyết định số 772/QĐ-TTg, ngày 26/5/2006, của Thủ tướng Chính phủ lấy ngày 6/6 hằng năm là “Ngày truyền thống NCT Việt Nam”. Quyết định số 544/QĐ-TTg, ngày 25/4/2015, của Thủ tướng Chính phủ lấy tháng 10 hằng năm là “Tháng hành động vì NCT Việt Nam”; Quyết định số 1579/QĐ-TTg, ngày 13/10/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chăm sóc sức khỏe NCT đến năm 2030. Đặc biệt trong năm 2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành 3 Quyết định: Quyết định số 383/QĐ-TTg ngày 21/2/2025, phê duyệt “Chiến lược quốc gia về NCT đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045”. Quyết định số 379/QĐ-TTg ngày 20/02/2025, phê duyệt Đề án “NCT tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm” và Quyết định số 1648/QĐ-TTg, ngày 1/8/2025, phê duyệt Đề án “nhân rộng mô hình CLB Liên thế hệ tự giúp nhau giai đoạn đến năm 2035”.

Các chính sách, quy định của Nhà nước nhằm thực hiện đầy đủ các quyền lợi và nghĩa vụ của NCT; phát huy vai trò của NCT, tạo môi trường thuận lợi, điều kiện để NCT sử dụng khả năng, kinh nghiệm tham gia có hiệu quả vào các lĩnh vực của đời sống xã hội. Đồng thời, nâng cao chất lượng, chăm lo, bảo vệ sức khỏe thể chất và tinh thần của NCT. Nhiều chính sách trợ giúp và bảo trợ xã hội hướng tới bảo đảm mức sống tối thiểu cho NCT; phát triển, nâng cao chất lượng hệ thống dịch vụ và cơ sở chăm sóc NCT, chú trọng NCT khuyết tật, NCT thuộc diện nghèo không có người phụng dưỡng, NCT dân tộc thiểu số…

II. Kết quả phát huy vai trò NCT trong xã hội, cộng đồng và gia đình

Những đóng góp của NCT cho gia đình và xã hội

NCT ở nước ta là những nhân chứng lịch sử quan trọng đã hiến dâng cả tuổi thanh xuân của mình trong hai cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm đầy khó khăn, gian khổ, nhưng vinh quang, vẻ vang. Trong bối cảnh đất nước mới độc lập, chính quyền cách mạng còn non trẻ, nền kinh tế - xã hội cực kì khó khăn, thiếu thốn, thử thách, gian khổ, hi sinh… thậm chí ở thế ngàn cân treo sợi tóc, một mất một còn nhưng dưới sự lãnh đạo sáng suốt, tài tình và sáng tạo của Đảng, của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lớp lớp các thế hệ NCT đã luôn sẵn sàng, hăng hái xung phong đi bất cứ nơi đâu, làm bất cứ việc gì mà Đảng kêu gọi, Tổ quốc cần, như đi bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến, vào nhà máy, công - nông trường, vừa sản xuất vừa chiến đấu với tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, “mỗi người làm việc bằng hai vì miền Nam ruột thịt”, “với tinh thần thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”; với phong trào thi đua rực lửa “3 sẵn sàng” của thanh niên, “3 đảm đang” của phụ nữ, “Phụ lão 3 giỏi”, “tay cày tay súng, cánh đồng 5 tấn” của nông dân, “Tay búa tay súng” của công nhân, “Sóng duyên hải”, “Gió đại phong”, “Trống Bắc Lý”, “Cờ Ba Nhất”… Họ thật sự là lớp người đã mang hết trí tuệ, tài năng, công sức, lòng dũng cảm sẵn sàng hiến dâng cả máu xương của mình cho sự nghiệp đấu tranh dành độc lập, tự do, thống nhất Tổ quốc; kháng chiến chống Pháp và thắng Pháp ở Chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, trường kì kháng chiến chống Mỹ và thắng Mỹ ở cuộc chiến “Điện Biên Phủ” trên không 12 ngày đêm ở Thủ đô Hà Nội năm 1972 và toàn thắng trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử năm 1975.

Trong công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước, NCT là nguồn lực nội sinh quý giá, họ thật sự là những “Thư viện sống” trong nhiều lĩnh vực như: kinh tế, văn hóa, xã hội, khoa học - công nghệ, sản xuất kinh doanh, xóa nghèo, làm giàu cho quê hương, đất nước. Ngày nay, những người con của đất nước trưởng thành, thành đạt, thậm chí nổi tiếng; là những nhà khoa học, những doanh nhân giỏi,… có phần đóng góp, hi sinh thầm lặng của các thế hệ cha ông đi trước. Nền kinh tế nước ta còn nhiều khó khăn do hậu quả của các cuộc chiến tranh để lại, đã tác động, ảnh hưởng đến việc làm, thu nhập, đời sống của công nhân, viên chức, người lao động, các cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong,… Tuy nhiên, tầng lớp NCT vẫn không ngại vất vả, gian khó vẫn hăng hái “làm kinh tế”, tham gia các hoạt động xã hội ở địa phương, cơ sở; họ vẫn âm thầm đảm nhận vai trò trụ cột trong gia đình; giúp các con nuôi dạy cháu, chắt của mình trưởng thành, “nên người”. Không ít NCT hiện nay đã có thời phải rời xa mái ấm gia đình, xa quê hương ra thành phố, đi lao động ở nước ngoài để kiếm tiền nuôi con ăn học.

Đặc biệt, trong hơn 16 triệu NCT ở nước ta hiện nay, có hàng triệu NCT có trình độ đại học, cao đẳng, nhiều giáo sư, tiến sĩ, nhiều nhà khoa học, nhiều cán bộ chủ chốt của Đảng, Nhà nước, của các ngành, các cấp vẫn lao động miệt mài không ngừng nghỉ, vẫn ngày đêm say sưa nghiên cứu khoa học, sáng tạo,… tích cực tham gia vào các hoạt động công tác xã hội, truyền thụ những kiến thức, kinh nghiệm về khoa học - công nghệ, ngành nghề truyền thống cho thế hệ trẻ. Không ít NCT ở tuổi 70, 80 vẫn đang làm chủ doanh nghiệp, chủ trang trại,… điều hành cơ sở sản xuất, kinh doanh, cơ sở dịch vụ của mình không chỉ tạo việc làm, thu nhập cho con, cháu trong gia đình, trong họ tộc mình mà còn cho hàng nghìn lao động xã hội. NCT phát huy vai trò trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, theo số liệu tổng hợp hiện nay có 705.807 NCT trực tiếp tham gia công tác Đảng, chính quyền, mặt trận, đoàn thể, thanh tra Nhân dân, hòa giải cơ sở (tăng 45.000 người so với giai đoạn 2014-2018); có gần 7 triệu NCT đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, trong đó có 99.905 NCT làm chủ các cơ sở sản xuất, doanh nghiệp; 357.967 NCT đạt danh hiệu làm kinh tế giỏi; có trên 300 nghìn NCT tham gia các tổ an ninh nhân dân phòng, chống tội phạm, giữ gìn trật tự ở cơ sở. (Còn nữa)