Nghệ nhân già kể chuyện làng qua sắc màu thổ cẩm

Dựng lại màu thương nhớ

Ngày nào cũng vậy, trong ngôi nhà sàn của nghệ nhân Rơ Châm Monh ở làng Kép 2, xã Ia Ly, tỉnh Gia Lai luôn rôm rả tiếng cười nói của các bà, các chị. Đã 73 mùa rẫy, nhưng nghệ nhân Rơ Châm Monh vẫn còn dẻo tay để dệt những tấm thổ cẩm độc đáo của đồng bào mình. Vừa ngồi bên khung cửi, bà vừa hướng dẫn chị em trong thôn về thổ cẩm của làng mình, thi thoảng lại gật đầu như tâm đắc với nghề dệt thổ cẩm. Những năm trước, chị em phụ nữ chỉ biết lên nương rẫy chứ không hề biết đến nghề dệt, không biết khung dệt hình dáng ra sao. Nhìn đồng bào mình ở các vùng khác trình diễn dệt thổ cẩm, mặc thổ cẩm đẹp, vải đẹp, bàn tay khéo léo, phụ nữ Jrai nơi này lại càng thương nhớ lấy nghề xưa.

Từ nghệ nhân Rơ Châm Monh, địa phương đã lập ra CLB dệt thổ cẩm.

Nghệ nhân Rơ Châm Monh bảo, bà yêu nghề dệt thổ cẩm như cái cách của người Jrai yêu nhà Rông, bến nước. Cả một đời nương nhờ thổ cẩm, nghệ nhân Rơ Châm Monh với đôi tay tài hoa đã dệt nên biết bao câu chuyện thú vị về ngôi làng của mình trên từng tấm vải. Trên những tấm thổ cẩm ấy không chỉ là dáng hình văn hóa Jrai, mà còn là những câu chuyện kể về tháng ngày dân làng đoàn kết một lòng chống giặc, chuyện mùa gặt trên nương rẫy hay ngày làng có lễ hội… Chỉ từng họa tiết trên tấm thổ cẩm, bà Monh nói: “Đây là hình ảnh bộ đội cầm súng bảo vệ buôn làng. Đây là người mẹ địu con chờ tin chiến thắng của chồng từ chiến trường. Còn đây lại là những bông hoa chuối vươn mình nở đỏ trên rẫy sau ngày đất nước toàn thắng”.

Trong kháng chiến, bà và chồng cùng tham gia du kích chiến đấu chống giặc. Sau ngày đất nước thống nhất, họ trở về sum vầy cùng bà con dân làng bên cây đa, giọt nước, mái nhà rông. Từ đó, bà tảo tần bên khung dệt, cùng chồng nuôi đàn con thơ, nuôi cả bản sắc Jrai trên mỗi tấm áo tấm choàng đầy họa tiết hoa văn.

Nghệ nhân Rơ Châm Monh đã dệt nên biết bao câu chuyện của làng trên từng tấm vải.

Chuyện kể của những gam màu

Tiếng lách cách từ khung dệt vang lên theo nhịp tay của các chị, các mẹ làng Kép 2 này. Những đôi tay hằng ngày quen với việc phát nương, làm rẫy đầy thô ráp nhưng khi ngồi bên khung dệt, những đôi tay ấy trở nên mềm mại, khéo léo và tỉ mẩn để luồn từng sợi, se từng sợi chỉ. Đôi mắt dõi theo từng sợi chỉ trên khung dệt, lúc nào cũng ánh lên tia sáng long lanh, với một khát khao duy nhất là khôi phục nghề dệt vải truyền thống đã mai một từ lâu. Thời xưa và cả bây giờ, với người Jrai thì con gái trong làng phải biết nghề dệt và xem đó là điều cần phải biết trước khi đi lấy chồng. Mỗi người con gái trước khi có chồng, thường được thừa hưởng nghề dệt từ bà ngoại, bà nội và từ mẹ. Với hầu hết phụ nữ ở làng Kép 2, tấm thổ cẩm có nhiều hoa văn độc đáo không chỉ là tác phẩm được làm bằng tay kì công mà còn là sự sáng tạo và nơi gửi gắm những tình cảm, tâm tư của họ.

Họa tiết cổ truyền người Jrai thường gắn với những sự vật, sự việc thân thuộc như cây nêu, nhà rông, dấu chân con thú, cây rừng, hoa, lá, gửi gắm mong mỏi của bà con dân làng về mưa thuận, gió hòa. Qua bàn tay khéo léo của những nghệ nhân, mỗi tấm thổ cẩm như là một tác phẩm nghệ thuật giàu hình tượng, biểu cảm. Những nữ nghệ nhân ở làng Kép 2 này đã truyền hơi thở của cuộc sống vào từng hoa văn, từng đường dệt, màu sắc, thổi vào đó cái hồn mang yếu tố tâm linh, huyền bí và cả ước muốn, sức sống của cộng đồng. Khi đã dệt thành thạo những họa tiết này thì mỗi người sẽ có sự sáng tạo mang dấu ấn riêng. Ở ngôi làng thổ cẩm này, mỗi tấm thổ cẩm được dệt ra đều có ý nghĩa, mang tới nét sinh động và mới mẻ hơn nhiều khi người dệt gắn những câu chuyện đời thực vào hoa văn, họa tiết. Những đường dệt uyển chuyển ấy như thay người làng kể câu chuyện nguồn cội, như trang nhật kí ghi lại cuộc đời mỗi người cùng biết bao buồn vui của làng. Trên mỗi tấm dệt, họ kể chuyện trên sắc màu thổ cẩm như thế. Ở đó không chỉ là hồn cốt của dân tộc, mà ngày càng phát triển mạnh hơn, vừa phát triển kinh tế, vừa giữ gìn được bản sắc văn hóa.

Thời gian gần đây, du lịch cộng đồng phát triển hơn, đồng thời, chính quyền các cấp cũng đã có nhiều chính sách, đề án hỗ trợ trong các Chương trình mục tiêu quốc gia để giữ gìn, bảo tồn, phát huy nghề dệt thổ cẩm. Đây là cơ hội để đồng bào Jrai giới thiệu, quảng bá dệt thổ cẩm vào trình diễn, phục vụ du lịch. Qua đó, giúp bà con vừa có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống, vừa gìn giữ, bảo tồn nghề truyền thống.

Trong những năm qua, bà Rơ Châm Monh đã đào tạo được nhiều “học trò” xuất sắc, như chị Rơ Châm Hói, Rơ Châm H'Rưn, Rơ Châm Hà. Mọi người đều khâm phục bởi bà Monh không chỉ là người dệt thổ cẩm giỏi với những họa tiết, hoa văn truyền thống của người Jrai, mà bà còn tái hiện nhiều câu chuyện về cuộc sống thường nhật của dân làng trên tấm thổ cẩm. Nhiều học trò đã nỗ lực theo học và nay đã có được những sáng tạo của riêng mình. Hiện nay, phụ nữ trong làng đêm ngày cặm cụi bên khung dệt. Ngày nào họ không đụng đến khung cửi là cảm thấy như thiếu một thứ gì đó. Những tấm thổ cẩm làm áo choàng, khố, túi xách, váy được dệt một cách cẩn thận, tỉ mỉ đến từng họa tiết. Sản phẩm làm ra ngoài việc để phục vụ trong gia đình, còn dệt bán cho những ai có nhu cầu mua để có thêm thu nhập, trang trải cuộc sống gia đình.