Nhà báo và những thách thức trong cơn lốc truyền thông mới

Sự phổ biến của các thiết bị điện tử như điện thoại di động (mobile phone), máy tính bảng (tablet PC), máy tính xách tay (laptop), những sản phẩm nghe nhìn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống con người, tạo điều kiện cho mỗi người tiếp cận với thế giới, nhanh nhạy với cái mới. Hoàn cảnh đó đã đặt ra những thử thách mới cho ngành báo chí nước nhà, buộc báo chí phải đổi mới mọi mặt, đặc biệt là cách thức truyền thông để thích ứng tốt với kỉ nguyên số. Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, loại hình báo chí đa phương tiện đã ra đời, hình thành nên kiểu nhà báo đa phương tiện với những yêu cầu cao hơn nhiều so với nhà báo truyền thống.

Muốn trở thành một nhà báo, bên cạnh tình yêu nghề và khát vọng gắn bó với nghề, nhất thiết phải có những năng lực hành nghề, từ hoạt động phát hiện và tiếp cận nguồn tin đến khi hoàn thành tác phẩm báo chí. Lẽ hiển nhiên, tố chất, khả năng thiên bẩm là điều đáng quý; thế nhưng, việc học hỏi, rèn luyện, trau dồi năng lực hành nghề của bản thân luôn được đặt lên hàng đầu. Với nhà báo, học tập để nâng cao kiến thức và kĩ năng nghề nghiệp là việc phải làm suốt cả cuộc đời. Giữa bối cảnh truyền thông hiện đại, trong cuộc chuyển đổi bạo liệt từ báo chí truyền thống sang báo chí đa nền tảng, đa phương tiện, nhà báo phải có ý thức hoà nhập và đổi mới, bồi dưỡng năng lực, kĩ năng để trở thành nhà báo đa phương tiện đích cực, làm báo trong kỉ nguyên số.

Ảnh minh hoạ

Tác nghiệp đa phương tiện

Trong bối cảnh truyền thông hiện đại, khi toà soạn truyền thống đã dần được thay thế bằng toà soạn hội tụ, nhà báo truyền thống dần phát triển thành nhà báo đa phương tiện; thì phương thức tác nghiệp hội tụ cũng ra đời để thích nghi kịp thời với bước chuyển mình của báo chí. Hiểu theo cách đơn giản, tác nghiệp hội tụ đề cao sự đoàn kết, tương tác, hỗ trợ qua lại giữa những người làm báo trong cùng một cơ quan báo chí. Trong thời đại báo chí đa phương tiện, phương thức tác nghiệp độc lập được thay thế bằng tác nghiệp hội tụ, đề cao tinh thần tương tác, chia sẻ thông tin, hình ảnh, video clip, file ghi âm,... cho nhau.

Nhiều năm về trước, để trở thành phóng viên, nhất thiết phải có máy ảnh với độ phân giải cực kì tốt. Giờ đây, ngoài máy ảnh - công cụ đắc lực của người làm báo, phóng viên cũng cần trang bị chiếc điện thoại thông minh để có thể tác nghiệp trong những hoàn cảnh đặc biệt không cần dùng đến máy ảnh. Một số hoạt động tác nghiệp bằng điện thoại di động như: Chụp ảnh và chỉnh sửa hình ảnh, quay và chỉnh sửa video clip, ghi âm, phát trực tiếp trên các nền tảng mạng xã hội,... Thậm chí, trong môi trường làm việc không thuận tiện để sử dụng máy tính xách tay, phóng viên có thể soạn thảo văn bản trực tiếp trên điện thoại di động và gửi về toà soạn. Để làm tốt hoạt động tác nghiệp bằng điện thoại di động, đòi hỏi nhà báo phải thông thạo các tính năng trên điện thoại, biết cách chụp ảnh báo chí và xử lí hình ảnh nhưng vẫn bảo đảm tính chân thực và chất lượng ảnh, có kĩ năng quay và dựng video clip bằng các phần mềm chuyên nghiệp, kĩ năng ghi âm và xử lí âm thanh,... Điện thoại di động cũng đã hỗ trợ rất nhiều cho nhà báo trong hoạt động phỏng vấn. Các nền tảng như Facebook, Instagram, Zalo, Zoom,... giúp nhà báo dễ dàng hơn để phát hiện nguồn tin, tiếp cận với đối tượng được phỏng vấn để đặt lịch phỏng vấn trực tiếp hoặc trực tuyến.

Đa kĩ năng

Kĩ năng quan trọng nhất của nhà báo là viết tin. Nhà báo có tư duy truyền thống thường cầu kì, chỉn chu trong mỗi sản phẩm báo chí. Giữa bối cảnh truyền thông hội tụ, với báo chí, công chúng không chỉ đặt ra yêu cầu thông tin phải chính xác mà phải nhanh để họ có thể nắm bắt các sự kiện, tin tức trong thời gian sớm nhất. Bởi lẽ đó, nhà báo đa phương tiện có xu hướng lướt qua ranh giới thể loại báo chí, thậm chí xoá bỏ rào cản loại hình báo chí để xây dựng thành các tác phẩm báo chí đa phương tiện vừa có văn bản, vừa có hình ảnh, video clip,... Hoà cùng xu thế báo chí mới, nhà báo hiện đại đã dần thoát khỏi tư duy rập khuôn, khuôn mẫu, công thức trong việc viết tin, viết ngắn gọn, súc tích, đi thẳng vào trọng tâm vấn đề, cú pháp đơn giản, nội dung thông tin không chỉ tường thuật mà cần lí giải hoặc định hướng dư luận,...

Báo chí đa phương tiện đòi hỏi nhà báo phải sử dụng ngôn ngữ đa phương tiện. Khi công nghệ thông tin phát triển, điện thoại di động, ipad, iphone,... đến tay người tiêu dùng từ thành thị đến nông thôn, báo in đã lùi lại một bước nhường chỗ cho báo mạng điện tử. Ban đầu, báo mạng điện tử chỉ đăng lại nội dung đã được đăng tải trên báo in, thậm chí là tốc độ đăng tải chậm hơn thời gian báo in phát hành; sau đó, tác phẩm báo mạng điện tử đã được cải tiến, tích hợp cả văn bản, hình, video clip để nội dung tin tức trở nên sống động, chân thực và hấp dẫn hơn.

Mối quan hệ giữa báo chí với truyền thông xã hội

Dưới sự tác động của “làn sóng” công nghệ thông tin, các ứng dụng mạng xã hội nói riêng, truyền thông xã hội nói chung ngày càng phát triển và thu hút đông đảo người dùng. Hiện nay, ở nước ta, các ứng dụng mạng xã hội được sử dụng phổ biến như Facebook, TikTok, Instagram, Thread,... Trong đó, Facebook và TikTok là sự lựa chọn hàng đầu của công chúng, làm “khuynh đảo” không gian mạng nhiều năm qua. Sớm nhận thức được điều đó, các cơ quan báo chí đã xây dựng kênh trên mạng xã hội, nhận được sự quan tâm của công chúng thông qua lượt theo dõi kênh (follow), lượt thích (like), chia sẻ (share), tương tác bình luận (comment). Việc phát triển báo chí trên nền tảng mạng xã hội là vô cùng thiết thực, đem lại hiệu quả truyền thông cao. Trong điều kiện cho phép, một sự kiện đang diễn ra có thể được nhà báo phát trực tiếp trên các nền tảng mạng xã hội, Internet như Facebook, TikTok, Youtube,... (qua các kênh của tờ báo/tạp chí). Hoạt động này giúp công chúng nắm bắt được sự kiện ngay tức thời, có thể theo dõi những sự kiện đang diễn ra một cách chân thực nhất, trước khi các loại hình báo chí khác đưa tin (báo in, báo mạng điện tử, phát thanh, truyền hình).

Ngoài ra, nhà báo cũng cần xây dựng thương hiệu cá nhân trên Facebook, TikTok, Instagram,... để hỗ trợ kênh của toà soạn đưa tin tức đến với công chúng. Hiện nay, nhiều nhà báo đã làm rất tốt điều này. Trang cá nhân của họ trên nền tảng Facebook, TikTok thu hút nhiều lượt follow (theo dõi), like (thích), share (chia sẻ). Đó là một bước đi thông minh của nhà báo, thích ứng tốt với bối cảnh truyền thông hiện đại hiện nay. Trong thời đại mới, mỗi nhà báo phải tự nhìn nhận lại phẩm chất và năng lực mình đang có để tiếp tục học hỏi, trau dồi, phấn đấu từng ngày. Nỗ lực, cầu thị, trung thực và trách nhiệm là những yếu tố để người làm báo có thể vững bước trong nghề báo - một nghề cao quý, đáng tự hào, nói như Henry Luce - một chủ bút nổi tiếng ở Mỹ: “Tôi trở thành một nhà báo để có thể tiến gần với trái tim của nhân loại”.